Quşların çoxalma və inkişafı. Mövsümi hadisələr
Yumurta quruluşu, cücə çıxarma, miqrasiya.
Quşlar daxili mayalanma ilə çoxalır — dişi quş mayalanmış yumurtanı xaricə qoyur. Quş yumurtası mürəkkəb quruluşa malikdir: mərkəzdə sarılıq (qidalıq maddələr ehtiyatı) yerləşir, onu xalaza adlanan ilanıcıqlar yerində saxlayaraq sarının zədələnməsinin qarşısını alır. Sarılığı əhatə edən zülal təbəqəsi su və əlavə qida ehtiyatıdır. Zülaldan sonra iki nazik qişa, ən xaricdə isə məsaməli əhəngli qabıq yerləşir — məsamələr vasitəsilə qaz mübadiləsi (O₂ daxil olur, CO₂ xaric olur) baş verir. Yumurtanın küt tərəfində hava kamerası rüşeymin inkişafı üçün oksigen ehtiyatı saxlayır. İnkubasiya dövrünün sonunda cücə dimdiyinin ucundakı xüsusi cücə dişi ilə qabığı içəridən sındıraraq çıxır. Quş balaları iki tipə ayrılır: yuvalı balalar (sərçəkimilər) çılpaq, kor, köməksiz doğulur — valideyn qayğısına möhtacdır; yuvalı olmayan balalar (toyuqkimilər) isə lələkli, gözləri açıq, qısa müddətdə özbaşına hərəkət edə bilən doğulur. Quşlarda mövsümi hadisələrə cütləşmə, yuva qurma, lələkdəyişmə (ildə 1-2 dəfə) və miqrasiya daxildir. Miqrasiyaya görə quşlar üç qrupa bölünür: oturaq quşlar ilboyu eyni ərazidə yaşayır (sərçə, qarğa), köçəri quşlar qısa məsafələrə yerdəyişmə edir, köçmə quşlar isə qışda isti ölkələrə uçur (leylək, qaranquş). Köçmənin əsas səbəbləri qida azlığı və gün işığının qısalmasıdır.
Məsələn: leylək yayda Azərbaycanda yuva qurub bala çıxarır, payızda isə Afrikaya köçür — bu, onun köçmə quş olduğunu göstərir; sərçə isə ilboyu burada qalaraq oturaq quş adlanır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Yuvalı balalar | Yuvalı olmayan balalar |
|---|---|---|
| Bədən örtüyü | Çılpaq, lələksiz | Lələkli |
| Gözlər | Bağlı (kor) | Açıq |
| Hərəkət qabiliyyəti | Köməksiz, yuvada qalır | Qısa müddətdə özbaşına hərəkət edir |
| Valideyn qayğısı | Mütləq vacibdir | Az müddətli, cücə tez müstəqilləşir |
| Nümayəndələr | Sərçəkimilər (sərçə) | Toyuqkimilər (toyuq) |
Yuvalı balalar çılpaq və kor doğulub valideyn bəsləməsinə möhtacdır; yuvalı olmayanlar isə lələkli, gözləri açıq doğulub tez müstəqil olur.
- 1Yay dövrü: Leylək yazın sonu və yay aylarında Azərbaycanda yuva qurur, yumurta qoyur və bala çıxarır. Bu dövrdə hava isti, qida (həşərat, qurbağa, xırda balıq) boldur.
- 2Payız dövrü: Payız gələndə havalar soyuyur, həşəratlar və digər qida mənbələri azalır, gün işığı qısalır. Qida çatışmazlığı leyləyi köçməyə məcbur edir.
- 3Köç istiqaməti: Leylək payızda isti ölkələrə — Afrikaya uçur. Uzun məsafəli bu köç onun köçmə quş olduğunu sübut edir.
- 4Müqayisə: Sərçə isə ilboyu Azərbaycanda qalır — qışda da yem tapa bilir, köçmür. Ona görə sərçə oturaq quş adlanır. Leyləyin Afrikaya uçması onu sərçədən fərqləndirən əsas əlamətdir.
Səhv: "Bütün quş balaları eyni doğulur." Bu yanlışdır. Yuvalı balalar çılpaq və kor doğulur, yuvalı olmayanlar isə lələkli və gözləri açıq doğulur. İkisini qarışdırmaq olmaz.
Yumurtanın hissələrini xaricdən daxilə ardıcıllıqla yadda saxla: Qabıq → İki qişa → Zülal → Xalaza → Sarılıq. Hava kamerası yumurtanın küt tərəfində yerləşir. Köçmə quşları oturaq quşlarla qarışdırmamaq üçün konkret nümunələri əzbərlə: leylək=qışda Afrikaya uçur (köçmə), sərçə=ilboyu burada qalır (oturaq).
Qaydalar
- 1Quşlar daxili mayalanma ilə çoxalır, dişi quş yumurta qoyur. Bütün quşlar yumurta qoymaqla çoxalır — diri bala doğan quş yoxdur.
- 2Yumurtanın əsas hissələri: sarılıq (qidalıq ehtiyatı), zülal (su+ehtiyat qida), ilanıcıqlar (xalaza — sarını mərkəzdə saxlayır), iki qişa, hava kamerası və məsaməli əhəngli qabıq.
- 3Cücə yumurtadan cücə dişi vasitəsilə çıxır — bu, dimdiyin ucundakı müvəqqəti buynuz çıxıntıdır, qabığı içəridən sındırmaq üçündür.
- 4Yuvalı balalar (sərçəkimilər) çılpaq, kor, köməksiz doğulur; yuvalı olmayan balalar (toyuqkimilər) lələkli, gözləri açıq, müstəqil doğulur.
- 5Quşlarda lələkdəyişmə ildə 1-2 dəfə baş verir. Miqrasiyaya görə quşlar oturaq, köçəri və köçmə qruplara bölünür.
- 6Köçmənin əsas səbəbləri qida çatışmazlığı (həşəratların azalması, su hövzələrinin donması) və gün işığının qısalmasıdır.
- 7Bütün quş balaları eyni inkişaf tipinə malik deyil: yuvanı tərk etdikdən dərhal sonra bəziləri müstəqildir (toyuq cücəsi), digərləri valideyn bəsləməsinə möhtacdır (sərçə balası).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir