Sürünənlər sinfi
Kərtənkələ, ilan, tısbağa, timsah.
Sürünənlər (Repitiliyalar) onurğalıların ilk həqiqi quru heyvanlarıdır. Onların dərisi qurudur, buynuz pulcuqlarla (kərtənkələ, ilan) və ya sümük lövhələrlə (tısbağa) örtülmüşdür. Dəridə selik vəziləri yoxdur, bu səbəbdən dəri tənəffüsü də mümkün deyil — sürünənlər yalnız ağciyərlərlə tənəffüs edir. Onların ağciyərləri hüceyrəvi quruluşa malikdir. Ürəkləri 3 kameralıdır: 2 qulaqcıq, 1 mədəcik; mədəcikdə natamam arakəsmə vardır ki, bu da arterial və venoz qanın qismən qarışmasına səbəb olur. İstisna timsahdır — onun ürəyi 4 kameralıdır. Sürünənlər soyuqqanlı heyvanlardır: bədən temperaturları ətraf mühitin temperaturundan asılıdır. Mayalanma daxilidir, bu da çoxalma üçün su mühitinə ehtiyacı aradan qaldırır. Dişilər sərt qabıqlı yumurtalar qoyur; yumurtada amnion qişa embrionu maye ilə əhatə edərək qurumadan qoruyur, böyük sarılıq kisəsi isə qida ehtiyatını təmin edir. Bəzi növlər (məsələn, gürzə) diri bala doğur. Sürünənlər 3 əsas dəstəyə bölünür: Pulcuqlular (kərtənkələ, ilan, buqələmun), Tısbağalar (bədəni sümük çanaq içərisində), Timsahlar. Qidalanmaları müxtəlifdir: kərtənkələlər əsasən həşəratyeyən, ilanlar yırtıcı, tısbağalar isə bitkiyeyəndir. Sürünənlərdə inkişaf birbaşadır — sürfə mərhələsi yoxdur.
Məsələn: qumluqda yaşayan kərtənkələ həm dərisi quru buynuz pulcuqlarla örtüldüyü üçün su itkisinə qarşı davamlıdır, həm də daxili mayalanma ilə çoxaldığı üçün su hövzəsinə ehtiyac duymur — məhz bu uyğunlaşmalar ona səhralarda belə yaşamağa imkan verir.
Əsas terminlər
| Dəstə | Nümayəndələr | Qidalanma |
|---|---|---|
| Pulcuqlular | Kərtənkələ, ilan, buqələmun | Kərtənkələ həşəratyeyən, ilan yırtıcı |
| Tısbağalar | Tısbağa (bədəni sümük çanaq içərisində) | Bitkiyeyən |
| Timsahlar | Timsah | Yırtıcı (4 kameralı ürək) |
Sürünənlər sinfinin üç əsas dəstəyə bölünməsi, nümayəndələri və qidalanma xüsusiyyətləri.
- 1Su itkisinə qarşı müdafiə: Kərtənkələnin dərisi quru buynuz pulcuqlarla örtülüdür. Dəridə selik vəziləri olmadığı üçün bədəndən su itkisi minimuma enir.
- 2Çoxalmanın su mühitindən asılı olmaması: Daxili mayalanma ilə çoxalır və sərt qabıqlı yumurta qoyur. Yumurtanın daxilindəki amnion qişa embrionu maye ilə əhatə edərək qurumadan qoruyur.
- 3Nəticə: Bu iki əsas uyğunlaşma — quru dəri və su mühitindən asılı olmayan çoxalma — kərtənkələyə hətta səhralarda belə yaşamağa imkan verir.
Səhv: Sürünənlər dəri ilə də tənəffüs edir. Düzgün: Sürünənlərdə dəri vəziləri yoxdur, dəri qurudur, bu səbəbdən dəri tənəffüsü mümkün deyil. Onlar yalnız ağciyərlərlə tənəffüs edir.
Timsahı unutma! Sürünənlərin ürəyi 3 kameralıdır deyəndə timsah istisnadır — timsahın ürəyi 4 kameralıdır. İmtahanda bu xüsusi olaraq soruşula bilər.
Qaydalar
- 1Sürünənlərin dərisi quru, buynuz pulcuqlarla (kərtənkələ, ilan) və ya sümük lövhələrlə (tısbağa) örtülüdür; dəri vəziləri yoxdur.
- 2Sürünənlər yalnız ağciyərlərlə tənəffüs edir — dəri tənəffüsü yoxdur. Ağciyərlər hüceyrəvi quruluşa malikdir.
- 3Sürünənlərin ürəyi 3 kameralıdır (2 qulaqcıq, 1 mədəcik), mədəcikdə natamam arakəsmə vardır. İstisna: timsahda ürək 4 kameralıdır.
- 4Mayalanma daxilidir; dişilər sərt qabıqlı yumurta qoyur. Yumurtada amnion qişa embrionu qurumadan qoruyur. Bəzi növlər diri bala doğur.
- 5Sürünənlər soyuqqanlıdır; qışda qış yuxusuna gedirlər. İnkişaf birbaşadır — sürfə mərhələsi yoxdur.
- 6Üç əsas dəstə: Pulcuqlular (kərtənkələ, ilan, buqələmun), Tısbağalar, Timsahlar.
- 7Kərtənkələ həşəratyeyən, ilan yırtıcı, tısbağa bitkiyeyəndir.
- 8Sürünənlər ilk həqiqi quru onurğalılarıdır — çoxalmaları su mühitindən asılı deyil.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir