Suda-quruda yaşayanların müxtəlifliyi
Dəstələr, qidalanma, ekoloji rol.
Suda-quruda yaşayanlar (Amfibiyalar) iki əsas dəstəyə bölünür: quyruqsuzlar (qurbağalar, quru qurbağaları) və quyruqlular (triton, salamandra). Quyruqsuzların yetkin fərdlərində quyruq olmur, arxa ayaqları uzun və tullanmağa uyğunlaşmışdır. Göl qurbağası yaşıl rəngli olub su hövzələrində yaşayır; quru qurbağası isə boz rəngli, ziyilli dəriyə malikdir və daha çox quruda rast gəlinir. Ağac qurbağasının barmaqlarında sormaclar vardır ki, bu da ağaclara dırmaşmağa imkan verir. Bütün suda-quruda yaşayanlar yırtıcıdır — həşərat, qurd və molyusklarla qidalanırlar. Qurbağanın dili ağız boşluğunun uc hissəsindən çıxır, yapışqanlıdır və şikarı sürətlə tutmağa xidmət edir. Bəzi növlərin dəri vəziləri zəhərli ifrazat buraxır ki, bu da yırtıcılardan qorunmağa kömək edir. Qışda suda-quruda yaşayanlar qış yuxusuna (anabioza) gedirlər — bu zaman maddələr mübadiləsi minimuma enir. Ekoloji rolu böyükdür: zərərli həşəratları məhv edir, özləri isə digər heyvanlara (ilan, quş, məməli) qida olur.
Məsələn: göl qurbağası ağcaqanad sürfələrini məhv edərək malyariya xəstəliyinin yayılmasının qarşısını alır, eyni zamanda leylək və vağ kimi quşların əsas qidasını təşkil edir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Quyruqsuzlar | Quyruqlular |
|---|---|---|
| Yetkin fərddə quyruq | Yoxdur | Var (ömür boyu saxlanılır) |
| Arxa ayaqlar | Uzun, tullanmağa uyğunlaşmış | Nisbətən qısa |
| Nümayəndələr | Göl qurbağası, quru qurbağası, ağac qurbağası | Triton, salamandra |
| Dəri xüsusiyyətləri | Göl qurbağasında hamar və nəm; quru qurbağasında quru və ziyilli | Nəm, hamar |
| Qidalanma | Yırtıcı: həşərat, qurd, molyusk | Yırtıcı: həşərat, qurd, molyusk |
Cədvəl 1. Suda-quruda yaşayanların iki əsas dəstəsinin əsas fərqli və ortaq əlamətləri.
- 1Addım 1: Qida zəncirində istehlakçı kimi: Göl qurbağası yırtıcıdır. Yapışqan dili ilə ağcaqanad sürfələrini və digər həşəratları tutub yeyir. Bununla zərərli həşəratların sayını azaldır.
- 2Addım 2: Xəstəliklərin qarşısının alınması: Ağcaqanad sürfələrini məhv etməklə göl qurbağası malyariya xəstəliyinin yayılmasının qarşısını alır. Bu, onun sanitariya əhəmiyyətini göstərir.
- 3Addım 3: Qida mənbəyi kimi: Göl qurbağası özü də digər heyvanlar üçün qida mənbəyidir. Leylək və vağ kimi quşların əsas qidasını təşkil edir, həmçinin ilan və məməlilər tərəfindən yeyilir.
Səhv: Qurbağa ilə quru qurbağasını eyni heyvan hesab etmək. Əslində bunlar fərqli heyvanlardır — qurbağanın (məsələn, göl qurbağası) dərisi hamar və nəm olur, quru qurbağasının dərisi isə quru və ziyillidir. Hər ikisi quyruqsuzlar dəstəsinə aid olsa da, fərqli növlərdir.
Yadda saxla: Bütün suda-quruda yaşayanlar yırtıcıdır — heç biri bitki ilə qidalanmır. Qurbağanın dili ağızın uc hissəsindən çıxır (insan dilindən fərqli olaraq arxadan deyil) və yapışqanlıdır. Dəstələri yadda saxlamaq üçün: 'quyruqsuz' sözündə 'suz' şəkilçisi quyruğun olmadığını bildirir.
Qaydalar
- 1Quyruqsuzlar dəstəsinə göl qurbağası (yaşıl), quru qurbağası (boz, ziyilli dəri) və ağac qurbağası (barmaqlarında sormac) daxildir.
- 2Quyruqlular dəstəsinə triton və salamandra daxildir; onlar ömür boyu quyruq saxlayırlar.
- 3Bütün suda-quruda yaşayanlar yırtıcıdır: həşərat, qurd, molyuskla qidalanır. Qurbağanın dili ağızın uc hissəsindən çıxır və yapışqanlıdır.
- 4Bəzi suda-quruda yaşayanların dəri vəziləri zəhərli ifrazat buraxır; bu, yırtıcılardan müdafiə rolunu oynayır.
- 5Suda-quruda yaşayanlar qışda anabioza (qış yuxusuna) gedir: bəziləri suyun dibində, bəziləri isə quruda torpaq altında qışlayır.
- 6Azərbaycanda göl qurbağası, yaşıl quru qurbağası, Suriya sarımsaq qurbağası kimi növlərə rast gəlinir.
- 7Qurbağa ilə quru qurbağası fərqli heyvanlardır: qurbağanın dərisi hamar və nəm, quru qurbağasının dərisi quru və ziyillidir.
- 8Ekoloji rolu: zərərli həşəratları məhv edir, özləri isə digər heyvanlar (ilan, quş, məməli) üçün qida mənbəyidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir