Suda-quruda yaşayanlar sinfi
Qurbağa, quru qurbağası, triton.
Suda-quruda yaşayanlar (Amfibiyalar) onurğalıların ilk quru nümayəndələridir, lakin onlar hələ də su mühitindən tamamilə ayrıla bilməmişlər. Bu sinfin əsas əlamətləri: dəri çılpaq, nəm və çoxsaylı vəzilərlə zəngindir — dəri əlavə tənəffüs orqanı rolunu oynayır. Skeletdə ilk dəfə olaraq beşbarmaqlı ətraflar meydana gəlmişdir ki, bu da quruda hərəkət etməyə imkan verir. Tənəffüs ağciyərlər (zəif inkişaf etmiş) və nəm dəri vasitəsilə həyata keçirilir. Ürək üç kameralıdır: iki qulaqcıq və bir mədəcik; mədəcikdə arterial və venoz qan qarışdığı üçün orqanlara qarışıq qan gedir. Soyuqqanlı heyvanlardır — bədən temperaturu ətraf mühitin temperaturundan asılı olaraq dəyişir. Çoxalma suda baş verir, mayalanma xaricidir. İnkişaf metamorfoz (çevrilmə) yolu ilə gedir: yumurtadan (kürüdən) çömçəquyruq çıxır, o, qəlsəmə ilə tənəffüs edir, quyruğa və yan xətt orqanına malikdir; tədricən arxa ayaqlar, sonra ön ayaqlar inkişaf edir, quyruq itir, ağciyərlər formalaşır. Suda-quruda yaşayanlar iki əsas dəstəyə bölünür: quyruqsuzlar (qurbağa, quru qurbağası) və quyruqlular (triton, salamandra).
Məsələn: göl qurbağası su hövzəsinin yaxınlığında yaşayır, dərisi daim nəm qaldığı üçün dəri ilə tənəffüsü effektivdir, qışda isə anabioz (qış yuxusu) vəziyyətinə keçərək maddələr mübadiləsini minimuma endirir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Quyruqsuzlar | Quyruqlular |
|---|---|---|
| Nümayəndələr | Qurbağa, quru qurbağası | Triton, salamandra |
| Quyruq | Yetkin fərdlərdə olmur | Ömür boyu qalır |
Suda-quruda yaşayanlar iki əsas dəstəyə bölünür: quyruqsuzlar və quyruqlular.
- 1Kürü (yumurta): Dişi qurbağa suya kürü tökür. Mayalanma xaricidir — suda baş verir.
- 2Çömçəquyruq: Kürüdən çömçəquyruq çıxır. O, qəlsəmə ilə tənəffüs edir, quyruğa və yan xətt orqanına malikdir — bu əlamətlər balıqlara bənzəyir.
- 3Arxa ayaqların inkişafı: Tədricən çömçəquyruqda arxa ayaqlar formalaşmağa başlayır.
- 4Ön ayaqların inkişafı: Arxa ayaqlardan sonra ön ayaqlar inkişaf edir. Eyni zamanda quyruq qısalmağa başlayır.
- 5Yetkin fərd: Quyruq tamamilə itir, ağciyərlər formalaşır. Yetkin qurbağa həm ağciyər, həm də nəm dəri vasitəsilə tənəffüs edir.
Şagirdlər bəzən suda-quruda yaşayanların ürəyini 4 kameralı (məməlilər və quşlar kimi) hesab edirlər. Əslində ürək 3 kameralıdır: 2 qulaqcıq və 1 mədəcik. Mədəcikdə arterial və venoz qan qarışdığı üçün orqanlara qarışıq qan gedir.
Çömçəquyruq mərhələsində müşahidə olunan qəlsəmə, quyruq və yan xətt orqanı balıq əlamətləridir. Bu, suda-quruda yaşayanların təkamül keçmişini — balıqlarla qohumluğunu göstərir.
Qaydalar
- 1Suda-quruda yaşayanların dərisi çılpaq, nəm və çoxsaylı vəzilərlə zəngindir; dəri əlavə tənəffüs orqanı kimi fəaliyyət göstərir.
- 2Ürək 3 kameralıdır (2 qulaqcıq, 1 mədəcik); mədəcikdə arterial və venoz qan qarışdığı üçün orqanlara qarışıq qan gedir.
- 3Çoxalma və inkişaf suda baş verir; mayalanma xarici, inkişaf metamorfozludur: yumurta (kürü) → çömçəquyruq → yetkin fərd.
- 4Suda-quruda yaşayanlar soyuqqanlıdır — bədən temperaturu mühitin temperaturundan asılı olaraq dəyişir, qışda anabioza (qış yuxusuna) gedirlər.
- 5Quyruqsuzlar dəstəsində (qurbağa, quru qurbağası) yetkin fərdlərdə quyruq olmur; quyruqlular dəstəsində (triton, salamandra) isə quyruq ömür boyu qalır.
- 6Çömçəquyruq mərhələsində qəlsəmə, quyruq və yan xətt orqanı kimi balıq əlamətləri müşahidə olunur; metamorfoz zamanı bunlar itərək ağciyər, ətraflar və ağciyər tənəffüsü formalaşır.
- 7İlk dəfə 5 barmaqlı ətraflar suda-quruda yaşayanlarda meydana gəlmişdir; bu, quruda hərəkət etmək üçün əsas uyğunlaşmadır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir