Kəlləlilər yarımtipi. Balıqlar
Qığırdaqlı və sümüklü balıqlar.
Balıqlar (Balıqlar sinfi) su mühitində yaşamağa tam uyğunlaşmış onurğalı heyvanlardır. Onların bədən forması iyşəkillidir — bu hidrodinamik quruluş suyun müqavimətini azaldaraq sürətli üzməyə imkan verir. Dəriləri selikli maddə ifraz edən vəzilərlə zəngindir və pulcuqlarla örtülüdür; selik həm sürtünməni azaldır, həm də bakteriyalardan qoruyur. Balıqlar qəlsəmə ilə tənəffüs edir — su ağızdan daxil olub qəlsəmə lövhələrindən keçərkən O₂ qana, CO₂ isə suya verilir. Üzgəclər hərəkət və tarazlıq orqanıdır: cüt üzgəclər (döş, qarın) dönmə və dayanma, tək üzgəclər (bel, quyruq, anal) isə istiqamət sabitliyi və irəliləmə funksiyasını yerinə yetirir. Skelet quruluşuna görə balıqlar iki böyük qrupa bölünür: Qığırdaqlı balıqlar (akula, skat) və Sümüklü balıqlar (çəki, xəşəm, nərə). Sümüklü balıqlarda üzmə qovuğu var — bu orqan qazla dolub-boşalaraq balığın suda müxtəlif dərinliklərdə qalmasını tənzimləyir. Balıqlar soyuqqanlı heyvanlardır — bədən temperaturları ətraf mühitin temperaturundan asılı olaraq dəyişir. Onların qan-dövranı sistemi bir dairədən və iki kameralı ürəkdən ibarətdir. Balıqların unikal hiss orqanı yan xəttdir — bu xüsusi kanal sistemi suda təzyiq dəyişmələrini, vibrasiyaları hiss edərək qaranlıqda və ya bulanıq suda istiqamət təyin etməyə kömək edir.
Məsələn: çəki balığında üzmə qovuğu olduğu üçün o, müxtəlif dərinliklərdə enerji sərf etmədən qala bilir, akula isə üzmə qovuğuna malik olmadığından dayanmadan üzməyə məcburdur — əks halda batar.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Əlamət | Qığırdaqlı balıqlar | Sümüklü balıqlar |
|---|---|---|
| Skelet quruluşu | Qığırdaq | Sümük |
| Üzmə qovuğu | Yoxdur | Var |
| Nümayəndələr | Akula, skat | Çəki, xəşəm, nərə |
| Üzmə xüsusiyyəti | Dayanmadan üzməlidirlər, əks halda batarlar | Üzmə qovuğu sayəsində müxtəlif dərinliklərdə enerji sərf etmədən qala bilirlər |
Balıqlar skelet quruluşuna görə iki sinfə bölünür.
- 1Məsələ: Çəki balığı və akula eyni göldə yaşayır. Hansı balıq istədiyi dərinlikdə hərəkətsiz qala bilər?
- 2Təhlil: Çəki sümüklü balıqdır, üzmə qovuğuna malikdir. Üzmə qovuğu qazla dolub-boşalaraq balığın müxtəlif dərinliklərdə enerji sərf etmədən qalmasını təmin edir. Akula isə qığırdaqlı balıqdır və üzmə qovuğu yoxdur.
- 3Cavab: Çəki balığı üzmə qovuğu sayəsində istədiyi dərinlikdə hərəkətsiz qala bilər. Akula isə dayanmadan üzməyə məcburdur, əks halda batar.
Şagirdlər tez-tez akulanı məməli heyvan hesab edirlər. Akula məməli deyil, qığırdaqlı balıqdır — qəlsəmə ilə tənəffüs edir, balalarını südlə bəsləmir.
Üzmə qovuğunun olub-olmaması qığırdaqlı və sümüklü balıqları ayıran ən asan əlamətdir. Yadda saxla: "üzmə qovuğu varsa — sümüklü, yoxdursa — qığırdaqlı."
Qaydalar
- 1Balıqlar su mühitində yaşayan, iyşəkilli bədən quruluşuna malik onurğalılardır.
- 2Balıqlar qəlsəmə ilə tənəffüs edir: su ağızdan daxil olur, qəlsəmə lövhələrindən keçir və qəlsəmə qapağı altından xaric olur.
- 3Balıqların üzgəcləri cüt (döş, qarın) və tək (bel, quyruq, anal) olmaqla iki qrupa bölünür.
- 4Skelet quruluşuna görə balıqlar iki sinfə ayrılır: Qığırdaqlı balıqlar (akula, skat) və Sümüklü balıqlar (çəki, xəşəm, nərə).
- 5Üzmə qovuğu yalnız sümüklü balıqlarda olur; qığırdaqlı balıqlarda (akula, skat) üzmə qovuğu yoxdur.
- 6Balıqlar soyuqqanlı heyvanlardır — bədən temperaturları mühit temperaturundan asılı olaraq dəyişir.
- 7Balıqların qan-dövranı sistemi bir dairədən ibarətdir, ürəkləri iki kameralıdır (bir qulaqcıq, bir mədəcik).
- 8Yan xətt orqanı suda təzyiq dəyişmələrini və vibrasiyaları hiss edərək balığa istiqamət təyin etməyə kömək edir.
- 9Balıqların dərisi selikli vəzilərlə zəngindir, pulcuqlarla örtülüdür; selik sürtünməni azaldır və infeksiyalardan qoruyur.
- 10Akula məməli deyil, qığırdaqlı balıqdır — o, qəlsəmə ilə tənəffüs edir, balalarını südlə bəsləmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir