Xordalılar tipi. Kəlləsizlər yarımtipi. Başıxordalılar sinfi
Lansetnik — ən sadə xordalı.
Xordalılar (Chordata) tipi heyvanlar aləmində mühüm yer tutur. Bu tipin əsas fərqləndirici əlaməti bədənin bel tərəfində yerləşən dayaq oxu — xorda (bel teli) olmasıdır. Xorda elastik, möhkəm sterjendir və bədənə dayaq funksiyasını yerinə yetirir. İkinci vacib əlamət boruşəkilli sinir sistemidir: sinir borusu xordanın üstündə, bel tərəfdə yerləşir. Üçüncü əlamət isə udlaq divarında olan qəlsəmə yarıqlarıdır ki, bunlar tənəffüs funksiyasını yerinə yetirir. Xordalılar tipi iki yarımtipə bölünür: Kəlləsizlər (Acrania) və Kəlləlilər (Craniata), yaxud Onurğalılar. Kəlləsizlər yarımtipinin əsas nümayəndəsi lansetnikdir (Başıxordalılar sinfi). Lansetnik xırda, uzunsov bədən quruluşuna malik olub, dəniz dibində qumun içinə yarı basdırılmış halda yaşayır. Onun qan-dövranı sistemi qapalı tipdədir, lakin ürək yoxdur — qan damarların divarlarının ritmik pulsasiyası hesabına hərəkət edir. Kəlləsizlərdə baş hissə ayrılmamışdır, kəllə qutusu formalaşmayıb. Onurğalı heyvanlarda (Kəlləlilərdə) isə xorda embrional dövrdə olur, sonra sümük və ya qığırdaq onurğa sütunu ilə əvəz olunur.
Məsələn: lansetnikdə xorda bütün ömür boyu qalır, balıqda isə embrional inkişaf zamanı xorda reduksiya olunaraq onurğa sütunu formalaşır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Kəlləsizlər (Lansetnik) | Kəlləlilər (Onurğalılar) |
|---|---|---|
| Xorda | Bütün ömür boyu qalır | Embrional dövrdə olur, sonra sümük və ya qığırdaq onurğa sütunu ilə əvəz olunur |
| Baş hissə | Ayrılmamışdır, kəllə qutusu formalaşmayıb | Baş hissə ayrılmışdır, kəllə qutusu formalaşmışdır |
| Ürək | Yoxdur, qan damar divarlarının ritmik pulsasiyası ilə hərəkət edir | Ürək mövcuddur |
Cədvəl xordanın taleyi, başın formalaşması və ürəyin olub-olmamasına görə iki yarımtipi fərqləndirir.
- 1Məsələ: Lansetnikdə və balıqda xordanın inkişaf taleyini müqayisə edin.
- 2Lansetnikdə: Xorda bütün ömür boyu qalır, heç vaxt reduksiya olunmur. Heyvan kəlləsizlər yarımtipinə aiddir.
- 3Balıqda: Embrional inkişaf zamanı xorda reduksiya olunur və sümük və ya qığırdaq onurğa sütunu ilə əvəz olunur. Balıq kəlləlilər (onurğalılar) yarımtipinə aiddir.
- 4Nəticə: Xordanın bütün ömür boyu qalıb-qalmaması heyvanın hansı yarımtipə aid olduğunu müəyyən edən əsas əlamətlərdən biridir.
Səhv: Lansetniki balıq hesab etmək. Lansetnik balıq deyil — onun kəlləsi, onurğa sütunu, ürəyi və cüt üzgəcləri yoxdur. O, Kəlləsizlər yarımtipinin Başıxordalılar sinfinə aiddir.
Yadda saxla: Xordalıların üç əsas əlamətini 'XBT' kodu ilə yadda saxla — Xorda (bel teli), Boruşəkilli sinir sistemi (hər ikisi bel tərəfdə), Tənəffüs üçün qəlsəmə yarıqları (udlaq divarında).
Qaydalar
- 1Xordalılar tipinin əsas əlamətləri: xorda (bel teli), boruşəkilli sinir sistemi (bel tərəfdə) və udlaqda qəlsəmə yarıqlarıdır.
- 2Lansetnik Kəlləsizlər yarımtipinin Başıxordalılar sinfinə aid olub, dəniz dibində qumda yarı basdırılmış yaşayır.
- 3Kəlləsizlərdə ürək yoxdur — qan damarların divarlarının ritmik pulsasiyası ilə hərəkət edir.
- 4Lansetnik qapalı qan-dövranı sisteminə malikdir, filtrasiya yolu ilə qidalanır.
- 5Kəlləsizlərdə baş hissə ayrılmamışdır, kəllə qutusu formalaşmayıb.
- 6Onurğalılarda xorda embrional dövrdə olur, sonra sümük/qığırdaq onurğa sütunu ilə əvəz olunur; lansetnikdə isə xorda bütün ömür boyu qalır.
- 7Lansetnik balıq deyil — onun kəlləsi, onurğa sütunu, ürəyi və cüt üzgəcləri yoxdur.
- 8Başıxordalılar adı onunla bağlıdır ki, xorda bədənin ön ucuna — baş hissəyə qədər uzanır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir