Həşəratların müxtəlifliyi və təbiətdə rolu
Dəstələr, metamorfoz tipləri, ekoloji əhəmiyyət.
Həşəratlar buğumayaqlılar tipinin ən böyük və müxtəlif sinfidir. Onlar qanadlarının quruluşuna, ağız aparatının tipinə və inkişaf xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif dəstələrə bölünür. Sərtqanadlılar və ya böcəklər dəstəsində birinci cüt qanad sərt üstqanada (elitra) çevrilmişdir — məsələn, may böcəyi, xanımböcəyi. Pulcuqqanadlılar (kəpənəklər) dəstəsinin qanadları xırda pulcuqlarla örtülüdür; bu onlara rəngarəng görünüş verir. Pərdəqanadlılara arılar, qarışqalar və eşşəkarıları daxildir; onlar iki cüt pərdəşəkilli şəffaf qanada malikdir və bir çoxu ictimai həyat tərzi keçirir. İkiqanadlılar (ağcaqanad, milçək) yalnız bir cüt qanada malikdir — ikinci cüt qanad tarazlaşdırıcı orqana (cilov) çevrilmişdir. Düzqanadlılar (çəyirtkə) düz, şəbəkəli qanadlara malikdir. Həşəratlarda iki tip metamorfoz müşahidə olunur: tam metamorfoz (yumurta → sürfə → barama → imago) — kəpənək, arı, böcəkdə; natamam metamorfoz (yumurta → sürfə → imago) — çəyirtkədə. Həşəratlar təbiətdə və insan həyatında mühüm rol oynayır: faydalı olanlar tozlandırıcı (arı, kəpənək), bal verən (bal arısı), ipək verən (ipəkqurdu) və zərərvericiləri məhv edən (parazit arılar); zərərli olanlar isə kənd təsərrüfatı zərərvericiləri və xəstəlik keçiriciləridir (ağcaqanad).
Məsələn: kələm kəpənəyinin tırtılı kələm yarpaqlarını yeyərək məhsula zərər vurur, bal arısı isə çiçəkləri tozlandıraraq məhsuldarlığı artırır və bal verir.
Əsas terminlər
| Dəstə | Qanad xüsusiyyəti | Nümayəndələr | Metamorfoz tipi |
|---|---|---|---|
| Sərtqanadlılar (Böcəklər) | Birinci cüt qanad sərt üstqanadadır (elitra) | May böcəyi, xanımböcəyi | Tam |
| Pulcuqqanadlılar (Kəpənəklər) | Qanadlar xırda pulcuqlarla örtülüdür | Kəpənəklər | Tam |
| Pərdəqanadlılar | İki cüt pərdəşəkilli şəffaf qanad | Arı, qarışqa, eşşəkarısı | Tam |
| İkiqanadlılar | Bir cüt qanad; ikinci cüt cilova çevrilib | Ağcaqanad, milçək | Tam |
| Düzqanadlılar | Düz, şəbəkəli qanadlar | Çəyirtkə | Natamam |
Cədvəl həşərat dəstələrini qanad quruluşu, nümayəndələr və metamorfoz tipinə görə müqayisə edir.
- 1Məsələnin qoyuluşu: Kələm kəpənəyi tam metamorfozla, çəyirtkə isə natamam metamorfozla inkişaf edir. Hər iki həşəratın inkişaf mərhələlərini müəyyən edin və fərqi izah edin.
- 2Kələm kəpənəyinin inkişafı: Kələm kəpənəyi tam metamorfozla inkişaf edir: yumurta qoyulur, yumurtadan tırtıl (sürfə) çıxır, tırtıl barama mərhələsinə keçir, baramadan yetkin kəpənək (imago) çıxır. Tırtıl mərhələsində kələm yarpaqlarını yeyərək məhsula zərər vurur.
- 3Çəyirtkənin inkişafı: Çəyirtkə natamam metamorfozla inkişaf edir: yumurtadan sürfə çıxır, sürfə tədricən böyüyərək yetkin çəyirtkəyə (imago) çevrilir. Burada barama mərhələsi yoxdur.
- 4Əsas fərq: Tam metamorfozda barama mərhələsi var və sürfə yetkin fərddən tamamilə fərqli görünür (tırtıl kəpənəyə bənzəmir). Natamam metamorfozda isə barama yoxdur və sürfə yetkin fərdə bənzəyir, yalnız ölçüsü kiçikdir.
Bütün həşəratlar eyni cür inkişaf edir — bu səhvdir. Həşəratlar müxtəlif metamorfoz tiplərinə malikdir: kəpənək, arı və böcək tam metamorfozla (barama mərhələsi var), çəyirtkə isə natamam metamorfozla (barama mərhələsi yoxdur) inkişaf edir. Dəstəyə görə metamorfoz tipini qarışdırmayın.
Bəzi həşəratlar insan sağlamlığı üçün təhlükəlidir. Ağcaqanadlar xəstəlik keçirici kimi çıxış edə bilər. Həşəratların hamısının zərərsiz və ya hamısının zərərli olduğunu düşünmək düzgün deyil — onların arasında həm faydalı (tozlandırıcı arılar, bal verən bal arısı, ipək verən ipəkqurdu), həm də zərərli (kənd təsərrüfatı zərərvericiləri, xəstəlik keçiriciləri) növlər var.
Qaydalar
- 1Sərtqanadlılar dəstəsində birinci cüt qanad sərt üstqanada (elitra) çevrilmişdir.
- 2Pulcuqqanadlılar dəstəsinin nümayəndələrinin qanadları pulcuqlarla örtülüdür.
- 3Tam metamorfoz yumurta → sürfə → barama → imago mərhələlərindən ibarətdir.
- 4Natamam metamorfoz yumurta → sürfə → imago mərhələlərindən ibarətdir; barama mərhələsi yoxdur.
- 5Pərdəqanadlılar dəstəsinə arılar, qarışqalar və eşşəkarıları daxildir.
- 6İkiqanadlılarda ikinci cüt qanad tarazlaşdırıcı orqana — cilova çevrilmişdir.
- 7Həşəratlar həm faydalı (tozlandırıcı, bal və ipək verən), həm də zərərli (zərərverici, xəstəlik keçirici) ola bilər.
- 8Bütün həşəratlar eyni metamorfoz tipinə malik deyil — bəziləri tam, bəziləri natamam metamorfozla inkişaf edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir