Həşəratlar sinfi
Kəpənək, arı, çəyirtkə, böcəklər.
Həşəratlar sinfi buğumayaqlılar tipinin ən böyük sinfidir — 1 milyondan çox növü məlumdur və bütün heyvanlar aləminin təqribən 70%-ni təşkil edir. Həşəratların bədəni üç hissədən ibarətdir: baş, döş və qarıncıq. Başda 1 cüt bığcıq (antenna), bir cüt faset (mürəkkəb) göz və ağız aparatı yerləşir; ağız aparatı qidalanma tipinə uyğun olaraq gəmirici (çəyirtkə, böcək), sorucu (kəpənək) və ya yalayıcı (arı) quruluşda olur. Döş hissədə 3 cüt oynaq ayaq yerləşir; əksər həşəratlarda 2 cüt qanad da məhz döş hissəyə bağlıdır — lakin bəzi növlərdə (məsələn, qarışqa işçilərində) qanad olmur. Tənəffüs traxeya sistemi ilə həyata keçirilir: hava borucuqları (traxeyalar) oksigeni birbaşa hüceyrələrə çatdırır. İfrazat funksiyasını malpigi boruları yerinə yetirir. Sinir sistemi udlaqətrafı sinir halqası və qarın sinir zəncirindən ibarətdir; qan dövranı sistemi açıq tipdir. Həşəratlar ayrıcinslidir; inkişafı metamorfozla (çevrilmə ilə) baş verir — tam çevrilmədə yumurta→sürfə→pup→imago mərhələləri, natamam çevrilmədə isə yumurta→sürfə→imago mərhələləri keçilir.
Məsələn: kəpənək tam çevrilmə ilə inkişaf edir — tırtıl (sürfə) yarpaqla qidalanır, pup mərhələsində orqanizm tamamilə yenidən qurulur və nəhayət qanadlı yetkin kəpənək (imago) çıxır; çəyirtkə isə natamam çevrilmə ilə inkişaf edir — onun sürfəsi xarici görünüşcə yetkin fərdə bənzəyir, yalnız ölçüsü kiçikdir və qanadları inkişaf etməyib.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Tam çevrilmə | Natamam çevrilmə |
|---|---|---|
| Mərhələlərin sayı | 4 mərhələ (yumurta, sürfə, pup, imago) | 3 mərhələ (yumurta, sürfə, imago) |
| Pup mərhələsi | Var — orqanizm tamamilə yenidən qurulur | Yoxdur |
| Sürfənin görünüşü | Yetkin fərdə bənzəmir (məsələn, tırtıl kəpənəyə bənzəmir) | Yetkin fərdə bənzəyir, yalnız kiçik ölçülü və qanadsız olur |
| Təmsilçilər | Kəpənək, arı | Çəyirtkə |
Cədvəl 1: Həşəratlarda iki inkişaf tipinin əsas fərqləri
- 1Yumurta: Dişi kəpənək yumurtalarını bitki yarpaqları üzərinə qoyur. Yumurta mərhələsində rüşeym inkişaf edir.
- 2Sürfə (tırtıl): Yumurtadan çıxan tırtıl aktiv qidalanır — yarpaqlarla bəslənir, sürətlə böyüyür və bir neçə dəfə qabıq dəyişir. Tırtılın qanadları yoxdur, xarici görünüşü yetkin kəpənəkdən tamamilə fərqlidir.
- 3Pup: Tırtıl qidalanmanı dayandırır, hərəkətsiz pup mərhələsinə keçir. Bu mərhələdə orqanizm tamamilə yenidən qurulur — sürfə orqanları dağılır və yetkin fərdin orqanları formalaşır.
- 4İmago (yetkin kəpənək): Pupdan qanadlı yetkin kəpənək çıxır. Qanadları quruyub açıldıqdan sonra kəpənək uçmağa başlayır. Yetkin fərd çoxalma qabiliyyətinə malikdir.
Səhv: Bütün həşəratların qanadı olduğunu düşünmək. Əslində bəzi növlərdə qanadlar reduksiya olunub (məsələn, qarışqa işçiləri) və ya ümumiyyətlə inkişaf etməyib. Həşəratları digər buğumayaqlılardan fərqləndirən əsas əlamət qanad deyil, 3 cüt oynaq ayağın olmasıdır.
Yadda saxlamaq üçün: Tam çevrilmədə sürfə ilə imago arasında PUP maneəsi var — sürfə yetkinə bənzəmir. Natamam çevrilmədə isə pup yoxdur, sürfə kiçik ölçülü yetkin fərdə bənzəyir. Kəpənək (tam) və çəyirtkə (natamam) bu iki tipi yadda saxlamaq üçün ən yaxşı nümunələrdir.
Qaydalar
- 1Həşəratların bədəni 3 hissədən ibarətdir: baş, döş (3 cüt ayaq, əksəriyyətində 2 cüt qanad) və qarıncıq.
- 2Başda 1 cüt bığcıq, faset (mürəkkəb) gözlər və qidalanma tipinə uyğun ağız aparatı (gəmirici, sorucu, yalayıcı) yerləşir.
- 3Tənəffüs traxeya sistemi ilə həyata keçirilir — hava borucuqları oksigeni birbaşa hüceyrələrə çatdırır; ifrazat orqanı malpigi borularıdır.
- 4Həşəratlar ayrıcinslidir; inkişafı metamorfozla baş verir — tam çevrilmə (yumurta→sürfə→pup→imago) və natamam çevrilmə (yumurta→sürfə→imago) olmaqla iki tipdir.
- 5Kəpənək, arı kimi həşəratlar tam çevrilmə ilə inkişaf edir; çəyirtkə isə natamam çevrilmə ilə inkişaf edir.
- 6Bütün həşəratlar qanadlı deyil — bəzi növlərdə qanadlar reduksiya olunub (məsələn, qarışqa işçiləri) və ya ümumiyyətlə inkişaf etməyib.
- 7Həşəratlar təbiətdə tozlayıcı (arı, kəpənək), zərərverici (çəyirtkə) və xəstəlik keçirici (ağcaqanad) kimi müxtəlif ekoloji rollar oynayır.
- 8Həşəratlar buğumayaqlıların ən böyük sinfidir — 1 milyondan çox növü ilə bütün heyvanlar aləminin təxminən 70%-ni təşkil edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir