Molyuskların həyat fəaliyyəti
Qidalanma, tənəffüs, çoxalma, əhəmiyyəti.
Molyuskların həyat fəaliyyəti qidalanma, tənəffüs, həzm, çoxalma kimi əsas prosesləri əhatə edir. Qidalanma üsulu siniflərə görə fərqlənir: ilbiləklərdə sürtgəcli dil (radula) bitki toxumasını sürtərək qidalanmanı təmin edir; ikitaylılar suyu süzərək qida hissəciklərini tutur (filtrasiya); başıayaqlılar isə yırtıcıdır — buynuzlu çənə ilə ovlayırlar. Tənəffüs su mühitində qəlsəmələr vasitəsilə həyata keçir; qəlsəmələr mantiya boşluğunda yerləşir. Həzm sistemi ağız, udlaq, qida borusu, mədə, bağırsaq və anal dəlikdən ibarət olub, qidanın ardıcıl emalını təmin edir. Çoxalma əksər molyusklarda ayrıcinslidir; inkişaf birbaşa və ya sürfə mərhələsi ilə gedə bilər. Molyuskların təbiətdə və insan həyatında böyük əhəmiyyəti var: kalamar və midiya qida kimi istifadə olunur, mirvari ilbizi mirvari əmələ gətirir, göl ilbizi isə qaraciyər sorucusunun aralıq sahibi kimi zərər verir. Ümumi səhv ikitaylılarda başın olduğunu düşünməkdir — onların hərəkətsiz filtrasiya həyat tərzi başın reduksiyasına səbəb olmuşdur.
Məsələn: akvariumda yaşayan ilbiz bitkilərin üzərində radulası ilə sürtərək qidalanır, eyni zamanda mantiya boşluğundakı qəlsəmələri ilə suda həll olmuş oksigeni udur; ikitaylı midiya isə suyu süzərək həm qidalanır, həm də su hövzəsini təmizləyir.
Əsas terminlər
| Sinif | Qidalanma üsulu | Qidalanma orqanı | Xüsusiyyət |
|---|---|---|---|
| İlbiləklər | Sürtmə | Radula (sürtgəcli dil) | Bitki toxumasını sürtərək qidalanır |
| İkitaylılar | Filtrasiya | Mantiya boşluğundakı süzgəc quruluşu | Suyu süzərək qida hissəciklərini tutur; baş reduksiya olunmuşdur |
| Başıayaqlılar | Yırtıcılıq | Buynuzlu çənə | Aktiv ovlayır; ən yüksək inkişaf etmiş molyusklardır |
Cədvəl 1: Molyuskların üç əsas sinfində qidalanma üsulları, istifadə olunan orqanlar və fərqləndirici xüsusiyyətlər.
- 1Qidalanma: Akvariumda yaşayan ilbiz bitkilərin üzərində radulası ilə sürtərək qidalanır. Radula bitki toxumasını mexaniki olaraq sürtür və qida hissəciklərini ayırır.
- 2Həzm: Qida ağızdan udlağa, oradan qida borusuna, sonra mədəyə keçir. Mədədə qidanın kimyəvi emalı baş verir. Ardınca bağırsaqdan keçərək anal dəlikdən xaric olur.
- 3Tənəffüs: Eyni zamanda ilbiz mantiya boşluğunda yerləşən qəlsəmələri vasitəsilə suda həll olmuş oksigeni udur. Mantiya boşluğunda suyun daimi dövranı qaz mübadiləsini təmin edir.
- 4Müqayisə: İkitaylı midiya isə eyni su hövzəsində suyu süzərək həm qidalanır, həm də suyu təmizləyir — filtrasiya yolu ilə qida hissəciklərini tutur.
İkitaylılarda başın olduğunu düşünmək ən geniş yayılmış səhvdir. Onların hərəkətsiz filtrasiya həyat tərzi başın reduksiyasına səbəb olmuşdur — ikitaylılarda baş yoxdur.
Göl ilbizi qaraciyər sorucusunun aralıq sahibidir — bu parazit insan və heyvanlarda qaraciyər xəstəliyi törədir. Molyusklar təkcə faydalı deyil, həm də parazitlərin yayılmasında rol oynaya bilər.
Qaydalar
- 1Molyusklarda qidalanma üsulu siniflərə görə fərqlənir: ilbiləklərdə radula (sürtgəcli dil) ilə bitki toxuması sürtülür; ikitaylılar filtrasiya ilə suyu süzərək qida hissəciklərini tutur; başıayaqlılar yırtıcıdır — buynuzlu çənə ilə ovlayır.
- 2Tənəffüs mantiya boşluğunda yerləşən qəlsəmələr vasitəsilə həyata keçir — bütün su molyuskları qəlsəmə ilə tənəffüs edir, mantiya boşluğunda suyun daimi dövranı qaz mübadiləsini təmin edir.
- 3Həzm sistemi ardıcıl olaraq: ağız → udlaq → qida borusu → mədə → bağırsaq → anal dəlik; qidanın mexaniki emalı ağızda (radula/buynuzlu çənə ilə), kimyəvi emalı isə əsasən mədədə baş verir.
- 4Molyuskların əksəriyyəti ayrıcinslidir; inkişaf birbaşa və ya sürfə mərhələsi ilə ola bilər — sürfə mərhələsi növün su axınları ilə yeni areallara yayılmasına kömək edir.
- 5İkitaylılarda baş reduksiya olunmuşdur; bu, onların hərəkətsiz filtrasiya həyat tərzinə uyğunlaşmadır — ikitaylılarda başın olduğunu düşünmək ən geniş yayılmış səhvdir.
- 6Molyuskların əhəmiyyəti çoxşaxəlidir: qida (kalamar, midiya), mirvari (mirvari ilbizi), zərərverici (göl ilbizi qaraciyər sorucusunun aralıq sahibidir), bioloji filtr (ikitaylılar suyu təmizləyir).
- 7Başıayaqlılar ən yüksək inkişaf etmiş molyusklar olub, qapalı qan-dövranı sistemi, mürəkkəb sinir sistemi və aktiv yırtıcı qidalanma üsulu ilə digər siniflərdən fərqlənir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir