Molyusklar tipi
İlbiləklər, ikitaylılar və başıayaqlılar.
Molyusklar (latınca "mollis" — yumşaq) onurğasız heyvanlar aləminin buğumayaqlılardan sonra ən çox növə malik ikinci böyük tipidir. Onların bədəni yumşaq, buğumsuz olub üç hissədən ibarətdir: baş, mantiya ilə örtülmüş bədən və əzələli ayaq. Mantiya bədəni əhatə edən xüsusi dəri büküşüdür; onun əmələ gətirdiyi mantiya boşluğunda qəlsəmələr yerləşərək tənəffüsü təmin edir. Molyuskların əksəriyyətində bədəni xaricdən qoruyan çanaq (balıqqulağı) mövcuddur, lakin bu, tipin mütləq əlaməti deyil — məsələn, osminoqda çanaq təkamül prosesində tamamilə reduksiya olunmuşdur. Qan-dövranı sistemi açıq tipdədir: qan damarlardan bədən boşluğuna tökülür, orqanları yuyur və yenidən damarlara qayıdır; yalnız başıayaqlılarda bu sistem qapalı tipə yaxınlaşmışdır. Sinir sistemi səpələnmiş-düyünlü tipdə olub, əsas sinir düyünləri bədənin müxtəlif nahiyələrində yerləşərək nisbətən müstəqil fəaliyyət göstərir. Molyusklar üç sinfə bölünür: İlbiləklər (qarınayaqlılar) spiralvari çanağa malik olub quruda və şirin sularda yaşayır; İkitaylılar iki taydan ibarət çanaqla su hövzələrinin dibində hərəkətsiz həyat sürür; Başıayaqlılar isə ən yüksək inkişaf etmiş qrup olub ayaqları baş ətrafında qollar (tentakullar) şəklindədir.
Məsələn: göl ilbizinin spiral çanağını, başını və sürünən ayağını çılpaq gözlə müşahidə etmək mümkündür; kalamarın çanağı isə bədənin daxilində nazik buynuz lövhəyə çevrilmişdir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Sinif | Çanaq xüsusiyyəti | Yaşayış mühiti | Fərqləndirici əlamət |
|---|---|---|---|
| İlbiləklər (Qarınayaqlılar) | Spiralvari çanaq | Quruda və şirin sularda | Sürünən əzələli ayaq |
| İkitaylılar | İki taydan ibarət çanaq | Su hövzələrinin dibində | Hərəkətsiz həyat tərzi |
| Başıayaqlılar | Reduksiya olunmuşdur (osminoqda tamamilə yoxdur) | Dənizlərdə | Ayaqlar baş ətrafında tentakullar şəklindədir |
Molyusklar üç sinfə bölünür və hər sinif çanaq quruluşu, yaşayış mühiti və hərəkət orqanlarına görə fərqlənir.
- 1Addım 1: Göl ilbizini əlinizə götürün və onun spiralvari çanağını diqqətlə nəzərdən keçirin. Çanaq bədəni xaricdən qoruyur.
- 2Addım 2: İlbiləyin baş hissəsini tapın — burada hiss orqanları yerləşir. Başı çılpaq gözlə seçmək mümkündür.
- 3Addım 3: İlbiləyin sürünən əzələli ayağını müşahidə edin. Bu ayaq vasitəsilə ilbilək hərəkət edir.
- 4Addım 4: Bədənin mantiya ilə örtüldüyünə diqqət yetirin. Mantiya bədəni əhatə edən dəri büküşüdür.
Səhv: "Bütün molyuskların çanağı var." Əslində osminoqda çanaq təkamül prosesində tamamilə reduksiya olunmuşdur. Çanaq molyusklar tipinin mütləq əlaməti deyil.
Yadda saxla: Molyuskların bədəni üç hissədən ibarətdir — baş, mantiya ilə örtülmüş bədən və əzələli ayaq. "Baş-Bədən-Ayaq" sırası ilə yadda saxlamaq olar.
Qaydalar
- 1Molyusklar yumşaq bədənli, buğumsuz onurğasız heyvanlardır; bədənləri 3 hissədən ibarətdir: baş, bədən (mantiya) və ayaq.
- 2Molyuskların əksəriyyətində çanaq (balıqqulağı) var, lakin osminoqda çanaq tamamilə reduksiya olunmuşdur — bütün molyusklar çanaqlı deyil.
- 3Molyusklar 3 sinfə bölünür: İlbiləklər (qarınayaqlılar) — spiral çanaqlı; İkitaylılar — çanağı iki taydan ibarət; Başıayaqlılar — ayaqlar baş ətrafında, çanaq reduksiya olunub.
- 4Qan-dövranı sistemi açıq tipdir — qan damarlardan bədən boşluğuna tökülür, başıayaqlılarda isə qapalı tipə yaxındır.
- 5Sinir sistemi səpələnmiş-düyünlü tipdədir; tənəffüs mantiya boşluğunda yerləşən qəlsəmələr vasitəsilə həyata keçir.
- 6Mantiya bədəni əhatə edən dəri büküşüdür — o, çanağı əmələ gətirən maddəni ifraz edir və mantiya boşluğunda qəlsəmələr yerləşir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir