Həlqəvi qurdların həyat fəaliyyəti
Torpaqəmələgəlmədə rolu, tənəffüs, qidalanma.
Yağış qurdu torpaqla birlikdə üzvi qalıqları udur, bağırsağında həzm edir, həzm olunmamış hissəni koprolit şəklində xaric edir. Koprolitlər torpağın strukturunu yaxşılaşdıraraq humusun əmələ gəlməsini sürətləndirir — beləliklə, yağış qurdu torpaqəmələgəlmə prosesində həlledici rol oynayır. O, torpağı yumşaldır və havalandırır, suyun dərin qatlara hopmasını asanlaşdırır. Tənəffüsü dəri vasitəsilə baş verir; dəri həmişə nəm olmalıdır, bu səbəbdən dəri vəziləri selik ifraz edir. Qazlar mübadiləsi (O₂ udulur, CO₂ xaric olunur) nazik, nəm dəri səthindən diffuziya yolu ilə həyata keçir. Qan-dövranı sistemi qapalı tipdir — bel damarı, qarın damarı və həlqəvi damarlar (ürək funksiyasını yerinə yetirir) qanı bədən boyu hərəkət etdirir. Sinir sistemi udlaqüstü və udlaqaltı sinir düyünlərindən, habelə qarın sinir zəncirindən ibarətdir. Yağış qurdu hermafroditdir, lakin öz-özünü mayalandıra bilmir — iki fərd çarpaz mayalanmaya girir, sonra kəmər nahiyəsindən ayrılan barama daxilində yumurtalar inkişaf edir.
Məsələn: yağış qurdunun qan-dövranı sisteminin açıq olduğunu düşünmək geniş yayılmış səhvdir, əslində isə onun qan-dövranı sistemi qapalıdır — qan heç vaxt damarlardan kənara çıxmır, bu da həlqəvi qurdlarda ilk təkamül nailiyyətidir.
Əsas terminlər
| Orqan sistemi | Əsas orqanlar | Funksiyası |
|---|---|---|
| Həzm sistemi | Bağırsaq | Torpaqla birlikdə udulan üzvi qalıqları həzm edir, həzm olunmamış hissəni koprolit şəklində xaric edir |
| Tənəffüs sistemi | Dəri (nəm, seliklə örtülü) | Dəri səthindən diffuziya yolu ilə oksigeni udur, karbon qazını xaric edir |
| Qan-dövranı sistemi | Bel damarı, qarın damarı, həlqəvi damarlar | Qapalı sistem — qanı damarlar boyu bədənə daşıyır; həlqəvi damarlar ürək funksiyasını yerinə yetirir |
| Sinir sistemi | Udlaqüstü sinir düyünü, udlaqaltı sinir düyünü, qarın sinir zənciri | Bədənin ətraf mühitə reaksiyasını və hərəkətini tənzimləyir |
| Çoxalma sistemi | Kəmər nahiyəsi, barama | Hermafroditdir; çarpaz mayalanmadan sonra yumurtalar barama daxilində inkişaf edir |
Cədvəl 1: Yağış qurdunun əsas orqan sistemləri, onları təşkil edən orqanlar və yerinə yetirdikləri funksiyalar.
- 1Şərt: Yağış qurdu torpaqda yaşayır və xüsusi tənəffüs orqanı yoxdur. Onun dərisi nazikdir və daim nəm saxlanılır.
- 2Proses: Dəri vəziləri selik ifraz edərək dərini nəm saxlayır. Atmosferdəki oksigen nəm dəri səthindən diffuziya yolu ilə qan damarlarına keçir. Eyni zamanda qanda toplanan karbon qazı diffuziya yolu ilə dəridən xaric olur.
- 3Nəticə: Qazlar mübadiləsi (oksigenin udaraq karbon qazının xaric edilməsi) fasiləsiz olaraq dəri səthindən həyata keçir. Bu səbəbdən yağış qurdunun dərisi həmişə nəm olmalıdır — quru dəri tənəffüsü dayandırar.
Ən geniş yayılmış səhv: Yağış qurdunun qan-dövranı sisteminin açıq tip olduğunu düşünmək. Əslində onun qan-dövranı sistemi qapalı tipdir — qan heç vaxt damarlardan kənara çıxmır. Bu, həlqəvi qurdlarda ilk təkamül nailiyyətidir.
Yağış qurdunun dərisi quruyarsa, tənəffüs dayanar və qurd ölə bilər. Dəri vəzilərinin ifraz etdiyi selik həyati əhəmiyyət daşıyır — qazlar mübadiləsi yalnız nəm səthdən mümkündür.
Qaydalar
- 1Yağış qurdu torpaqla qidalanır — torpaqdakı üzvi qalıqları udur, bağırsağında həzm edir, qalanını koprolit şəklində xaric edir.
- 2Yağış qurdunun qan-dövranı sistemi qapalı tipdir — bel damarı, qarın damarı və həlqəvi damarlardan ibarətdir.
- 3Yağış qurdu dəri ilə tənəffüs edir; dəri həmişə nəm olmalıdır, bu məqsədlə dəri vəziləri selik ifraz edir.
- 4Yağış qurdu hermafroditdir, lakin öz-özünü mayalandıra bilmir — çarpaz mayalanma baş verir; yumurtalar kəmər nahiyəsindən ayrılan barama daxilində inkişaf edir.
- 5Yağış qurdu torpaqəmələgəlmədə mühüm rol oynayır — torpağı yumşaldır, havalandırır, üzvi qalıqları humusa çevirir.
- 6Yağış qurdunun sinir sistemi udlaqüstü və udlaqaltı sinir düyünlərindən və qarın sinir zəncirindən ibarətdir.
- 7Həlqəvi damarlar ürək funksiyasını yerinə yetirərək qanın damarlar boyu hərəkətini təmin edir.
- 8Koprolitlər torpağın humusla zənginləşməsinə səbəb olur — torpağın münbitliyini artırır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir