Buğumayaqlılar tipi. Xərçəngkimilər sinfi
Çay xərçəngi, krevetka, krablar.
Buğumayaqlılar bədəni buğumlu, xarici xitin skeletə malik ən böyük heyvan tipidir. Xərçəngkimilər sinfi bu tipin su mühitində yaşayan nümayəndələrini əhatə edir; onların bədəni iki əsas hissədən — baş-döş (sefalotoraks) və qarıncıqdan ibarətdir. Baş və döşün birləşməsi xərçəngkimilərin ən mühüm anatomik xüsusiyyətidir; şagirdlər arasında ən geniş yayılmış səhv başın döşdən ayrı olduğunu düşünməkdir. Çay xərçənginin tipik quruluşu bu sinfin bütün üzvləri üçün modeldir: 5 cüt yerimə ayağı olub, birinci cütü qısqaclıdır (ov tutmaq və müdafiə funksiyası); 2 cüt bığcıq — qısa antennula (iybilmə) və uzun antenna (toxunma) — ətraf mühitdən informasiya alır; faset gözlər çoxlu kiçik gözcüklərdən ibarət olub mozaik görmə təmin edir. Qan-dövranı sistemi açıq tipdir — qan damarlardan bədən boşluğuna tökülərək orqanları yuyur. Tənəffüs baş-döş qalxanının (karapaksın) altında yerləşən qəlsəmələrlə həyata keçir. Qidalanma üsulu yırtıcı və leşyeyəndir. Xitin skelet böyüməyə mane olduğu üçün xərçəngkimilər vaxtaşırı qabıq dəyişir.
Məsələn: çay xərçəngi gecə aktiv qısqacları ilə kiçik su heyvanlarını ovlayır, eyni zamanda karapaks altındakı qəlsəmələri ilə suda həll olmuş oksigeni udur; yaxın qohumu krevetka isə dəniz dibində yaşayaraq oxşar quruluş və həyat tərzi nümayiş etdirir — hər ikisinin baş-döş hissəsi sefalotoraks şəklindədir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Quruluş hissəsi | Funksiyası |
|---|---|
| Sefalotoraks (baş-döş) | Baş və döşün birləşməsindən əmələ gəlir; bədənin ön hissəsini təşkil edir, qarıncıqdan ayrıdır. |
| Beş cüt yerimə ayağı | Hərəkəti təmin edir; birinci cüt qısqaclıdır — ov tutmaq və müdafiə funksiyasını yerinə yetirir. |
| İki cüt bığcıq (antennula və antenna) | Qısa antennula iybilmə, uzun antenna isə toxunma funksiyası daşıyır; ətraf mühitdən informasiya alır. |
| Faset gözlər | Çoxlu kiçik gözcüklərdən ibarətdir; mozaik görmə təmin edir. |
| Karapaks (baş-döş qalxanı) | Altında qəlsəmələr yerləşir; tənəffüs bu qəlsəmələr vasitəsilə həyata keçirilir. |
| Qarıncıq | Buğumlu quruluşa malikdir; bədənin arxa hissəsini təşkil edir. |
Cədvəl çay xərçənginin quruluş hissələrini və onların yerinə yetirdiyi funksiyaları ümumiləşdirir; bu quruluş xərçəngkimilər sinfinin digər nümayəndələri (krevetka, krab, omar) üçün də modeldir.
- 1Addım 1: Çay xərçəngi gecə aktivdir; qısqaclı birinci cüt ayaqları ilə kiçik su heyvanlarını ovlayır.
- 2Addım 2: Ov tutulduqdan sonra qısqaclar vasitəsilə ağız aparatına yönəldilir; çay xərçəngi yırtıcı və leşyeyən kimi qidalanır.
- 3Addım 3: Eyni zamanda karapaksın altında yerləşən qəlsəmələr suda həll olmuş oksigeni udur; açıq qan-dövranı sistemi oksigeni bütün orqanlara daşıyır.
- 4Addım 4: Böyüdükcə xitin xarici skelet darısqal gəlir; çay xərçəngi vaxtaşırı qabıq dəyişərək yeni, geniş xitin örtük əmələ gətirir.
Ən geniş yayılmış səhv: xərçəngkimilərdə başın döşdən ayrı olduğunu düşünmək. Əslində baş və döş birləşərək vahid sefalotoraks (baş-döş) əmələ gətirir — bu, xərçəngkimilərin ən mühüm anatomik xüsusiyyətidir.
Qabıq dəyişmə prosesini yadda saxlamaq üçün: xitin skelet sərt və elastik olmadığı üçün böyüməyə mane olur. Xərçəngkimilər böyümək üçün köhnə qabığı atmalı və yenisini əmələ gətirməlidir — bu, onların normal inkişafı üçün zəruri prosesdir.
Qaydalar
- 1Buğumayaqlılar bədəni buğumlu, xarici xitin skeletə malik ən böyük heyvan tipidir; bu tipə xərçəngkimilər, hörümçəkkimilər və həşəratlar daxildir.
- 2Xərçəngkimilərdə baş və döş birləşərək sefalotoraks (baş-döş) əmələ gətirir; qarıncıq ayrıca buğumludur — başın döşdən ayrı olduğunu düşünmək ən geniş yayılmış səhvdir.
- 3Çay xərçəngində 5 cüt yerimə ayağı var; birinci cüt qısqaclı olub ov tutmaq və müdafiə funksiyasını yerinə yetirir.
- 4Xərçəngkimilərdə 2 cüt bığcıq olur: qısa antennula (iybilmə funksiyası) və uzun antenna (toxunma funksiyası); gözləri faset quruluşludur — çoxlu kiçik gözcüklərdən ibarət olub mozaik görmə təmin edir.
- 5Qan-dövranı sistemi açıq tipdir — qan damarlardan bədən boşluğuna tökülür; tənəffüs baş-döş qalxanının (karapaksın) altında yerləşən qəlsəmələrlə həyata keçir.
- 6Xərçəngkimilər yırtıcı və leşyeyəndir; şirin sularda (çay xərçəngi) və dənizlərdə (krevetka, krab, omar, lanqust) yaşayırlar.
- 7Xitin xarici skelet böyüməyə mane olduğu üçün xərçəngkimilər vaxtaşırı qabıq dəyişir — bu proses onların normal böyüməsi üçün zəruridir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir