Sap qurdlar tipi. Sap qurdların həyat dövriyyəsi
İnsan askaridası və onun inkişaf mərhələləri.
Sap qurdlar (Nematodlar) tipi heyvanlar aləmində mühüm təkamül yenilikləri — ilkin bədən boşluğu və anal dəliyi ilə seçilən orqanizmlərdir. Onların bədəni uzunsov, eninə kəsiyi dairəvi, ucları iti, buğumsuzdur; xarici skelet rolunu oynayan möhkəm kutikula ilə örtülüdür. Həzm sistemi boruvari (ağız → udlaq → bağırsaq → anal dəlik) quruluşludur. Sinir sistemi udlaqətrafı sinir halqası və ondan çıxan uzununa sinir sütunlarından ibarətdir. Qan-damar və tənəffüs sistemi yoxdur — qaz mübadiləsi bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə baş verir. Ayrıcinslidir; erkək fərd dişidən kiçikdir. Tipin ən tanınmış parazit nümayəndəsi insan askaridasıdır (20–40 sm) — o, insanın nazik bağırsağında yaşayır. Onun həyat dövriyyəsi mürəkkəb miqrasiya ilə müşayiət olunur: yumurtalar nəcislə xaricə çıxır → rütubətli torpaqda yetişir → çirklənmiş qida/su ilə insana keçir → bağırsaqda sürfə çıxır → qanla ciyərə keçir → öskürəklə udlağa qalxır → udularaq yenidən bağırsağa qayıdıb yetkin forma çevrilir.
Məsələn: şagirdlər çox vaxt səhvən askaridanın birbaşa bağırsaqda inkişaf etdiyini düşünürlər, lakin sürfə mütləq ciyərlərdən keçməli olduğu miqrasiya mərhələsi olmadan yetkin qurda çevrilə bilməz.
Əsas terminlər
| Orqan sistemi | Xüsusiyyəti |
|---|---|
| Bədən quruluşu | Uzunsov, eninə kəsiyi dairəvi, ucları iti, buğumsuz; xaricdən möhkəm kutikula ilə örtülü |
| Həzm sistemi | Boruvari quruluşlu: ağız dəliyi → udlaq → bağırsaq → anal dəlik; qida bir istiqamətdə hərəkət edir |
| Sinir sistemi | Udlaqətrafı sinir halqası və bədən boyu uzanan uzununa sinir sütunlarından ibarət; hiss orqanları zəif inkişaf etmiş |
| Qan-damar sistemi | Yoxdur; maddələr daşınması ilkin bədən boşluğu mayesi vasitəsilə baş verir |
| Tənəffüs sistemi | Yoxdur; qaz mübadiləsi bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə həyata keçirilir |
| Çoxalma sistemi | Ayrıcinsli; erkək fərd dişidən kiçik, quyruq hissəsi qarmaqvari əyilmiş; mayalanma daxili |
Sap qurdların orqan sistemlərinin ümumi xarakteristikası — qan-damar və tənəffüs sistemlərinin olmaması onların ibtidai quruluşunu göstərir.
- 1Səhv fikir: Bir çox şagird askarida sürfəsinin birbaşa bağırsaqda inkişaf edərək yetkin qurda çevrildiyini düşünür. Yəni yumurtadan çıxan sürfənin elə bağırsağın özündə böyüyüb yetkinləşdiyi zənn edilir.
- 2Doğru izah: Əslində askarida sürfəsi mütləq miqrasiya mərhələsindən keçməlidir. Sürfə bağırsaqdan qana keçir, qanla ciyərlərə daşınır, ciyər toxumasında müəyyən müddət qaldıqdan sonra öskürək refleksi ilə udlağa qalxır və udularaq yenidən bağırsağa qayıdır. Yalnız bundan sonra yetkin qurda çevrilə bilir.
- 3Nəticə: Askarida sürfəsinin ciyərlərdən keçməsi həyat dövriyyəsinin məcburi mərhələsidir. Miqrasiya baş vermədən sürfə yetkinləşə bilməz. Şagird bu mərhələni yaddan çıxardıqda imtahanda səhv cavab vermə riski yüksəlir.
Ən geniş yayılmış səhv: askarida sürfəsinin birbaşa bağırsaqda yetkinləşdiyini düşünmək. Əslində sürfə mütləq ciyərlərdən keçməli olduğu miqrasiya mərhələsini tamamlamalıdır — bu mərhələ olmadan yetkin qurda çevrilə bilməz.
Askarida yumurtaları təzə nəcislə xaric olduqda dərhal yoluxdurucu deyil. Yumurtalar yalnız rütubətli və oksigenli torpaq şəraitində müəyyən müddət yetişdikdən sonra yoluxdurucu olur. Bu səbəbdən gigiyena qaydalarına riayət etmək — tərəvəz və meyvələri yaxşıca yumaq, əlləri təmiz saxlamaq — yoluxma riskini azaldır.
Qaydalar
- 1Sap qurdların bədəni uzunsov, eninə kəsiyi dairəvi, ucları iti və buğumsuzdur; bədən xaricdən möhkəm kutikula ilə örtülüdür.
- 2Sap qurdlarda ilk dəfə olaraq ilkin bədən boşluğu və anal dəliyi meydana gəlmişdir — bu, təkamüldə mühüm yenilikdir.
- 3Həzm sistemi boruvaridir: ağız dəliyi → udlaq → bağırsaq → anal dəlik; qida bir istiqamətdə hərəkət edir.
- 4Sap qurdlar ayrıcinslidir — erkək fərd dişidən kiçik olur və quyruq hissəsi qarmaqvari əyilmişdir; mayalanma daxilidir.
- 5İnsan askaridasının həyat dövriyyəsində mütləq miqrasiya mərhələsi var: bağırsaq → qan → ciyər → udlaq → bağırsaq; sürfə ciyərdən keçmədən yetkinləşə bilməz.
- 6Askrida yumurtaları yalnız rütubətli, oksigenli torpaq şəraitində yetişərək yoluxdurucu olur; təzə nəcislə çıxmış yumurtalar yoluxdurmur.
- 7Sap qurdlarda qan-damar və tənəffüs sistemi yoxdur; qaz mübadiləsi bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə həyata keçir.
- 8Sinir sistemi udlaqətrafı sinir halqası və bədən boyu uzanan bir neçə uzununa sinir sütunundan ibarətdir; hiss orqanları zəif inkişaf etmişdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir