Yastı qurdların həyat fəaliyyəti
Həzm, ifrazat, sinir sistemi, çoxalma.
Yastı qurdların həyat fəaliyyəti sistemləri onların yaşam tərzinə — sərbəst və ya parazit həyata uyğunlaşmışdır. Sərbəst yaşayan planariyada həzm sistemi mövcuddur: ağız dəliyi qarın tərəfdə yerləşir, əzələli udlaq xaricə çıxaraq qidanı tutur və şaxəli bağırsaqda həzm olunur; anal dəlik olmadığı üçün həzm olunmamış qalıqlar ağızdan xaric edilir. İfrazat sistemi protonefridi tiplidir — alov hüceyrəli borucuqlar bədən boşluğundan artıq suyu və maddələr mübadiləsi məhsullarını yığıb xaricə ifraz edir. Sinir sistemi pilləkən (nərdivan) tiplidir: baş hissədə cüt sinir düyünü (beyin qanqlisi) yerləşir, buradan bədən boyu uzanan iki uzununa sinir sütunu arasında köndələn sinir telləri keçir. Parazit yastı qurdlarda (sorucu və lentşəkilli) həyat dövrü sahib dəyişmə ilə baş verir: qaraciyər sorucusunun aralıq sahibi kiçik göl ilbizi, əsas sahibi qaramaldır; öküz soliterinin aralıq sahibi iribuynuzlu heyvanlar, əsas sahibi isə insandır. Soliterin həzm sistemi tamamilə reduksiya olunmuşdur — o, nazik bağırsaqda yaşayaraq hazır həzm olunmuş qidanı bütün bədən səthi ilə sorur. Hər bir buğumda həm erkək, həm dişi cinsiyyət sistemi (hermafrodit quruluş) vardır ki, bu da çoxalma şansını maksimuma çatdırır.
Məsələn: şagirdlər tez-tez öküz soliterinin bağırsağı olduğunu zənn edirlər, lakin bu səhvdir — soliterdə həzm sistemi tamamilə yoxdur, o, qidanı bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə mənimsəyir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Qaraciyər sorucusu | Öküz soliteri |
|---|---|---|
| Aralıq sahib | Kiçik göl ilbizi | İribuynuzlu heyvanlar |
| Əsas sahib | Qaramal (iribuynuzlu heyvanlar) | İnsan |
| Sürfə mərhələsinin keçdiyi yer | İlbiz orqanizmi | İribuynuzlu heyvanların əzələləri (finna) |
| Yetkin qurdun yaşadığı yer | Qaramal orqanizmi | İnsanın nazik bağırsağı |
Hər iki parazit yastı qurdda həyat dövrü sahib dəyişmə ilə baş verir; aralıq sahibdə sürfə mərhələsi, əsas sahibdə isə yetkin fərd inkişaf edir.
- 1Yaşayış yeri: Yetkin öküz soliteri insanın nazik bağırsağında parazitlik edir.
- 2Qidalanma üsulu: Soliterin həzm sistemi tamamilə yoxdur. O, hazır həzm olunmuş qidanı bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə sorur. Bu, parazit həyat tərzinə uyğunlaşmadır.
- 3Çoxalma xüsusiyyəti: Soliterin bədəni çoxsaylı buğumlardan ibarətdir. Hər buğumda həm erkək, həm də dişi cinsiyyət sistemi (hermafrodit quruluş) vardır. Bu, öz-özünə mayalanmağa və çoxlu yumurta əmələ gətirməyə imkan verir.
- 4Sürfə mərhələsi: Yumurtalar aralıq sahib olan iribuynuzlu heyvanlara keçir. Onların əzələlərində finna adlanan sürfə mərhələsi inkişaf edir.
- 5Əsas sahibə keçid: İnsan əsas sahibdir — yetkin qurd insanın nazik bağırsağında yaşayır və həyat dövrü tamamlanır.
Şagirdlər tez-tez öküz soliterinin bağırsağı və ya həzm sistemi olduğunu zənn edirlər. Bu səhvdir — soliterdə həzm sistemi tamamilə yoxdur. O, hazır həzm olunmuş qidanı bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə mənimsəyir. Bu, parazit həyat tərzinə uyğunlaşmadır.
Yastı qurdların üç əsas nümayəndəsini həzm sisteminə görə fərqləndirmək asandır: planariyada həzm sistemi var (ağız, udlaq, şaxəli bağırsaq); qaraciyər sorucusunda həzm sistemi reduksiya olunmuşdur; öküz soliterində isə həzm sistemi tamamilə yoxdur. Bu fərqi yadda saxlamaq üçün yaşam tərzini əsas götürün: sərbəst yaşayan növdə həzm sistemi inkişaf etmiş, parazit növlərdə isə zəifləmiş və ya itmişdir.
Qaydalar
- 1Planariyada ağız dəliyi qarın tərəfdə yerləşir; əzələli udlaq xaricə çıxa bilir və qidanı tutur; bağırsaq şaxəli quruluşludur, anal dəlik yoxdur — həzm olunmamış qalıqlar ağızdan xaric olunur.
- 2Yastı qurdların ifrazat sistemi protonefridi tiplidir — alov hüceyrəli (kirpikcikli) borucuqlardan ibarətdir; bu borucuqlar bədən boşluğundan artıq suyu və ifrazat məhsullarını toplayıb ifrazat məsamələri ilə xaric edir.
- 3Sinir sistemi pilləkən (nərdivan) tiplidir: başda cüt sinir düyünü (beyin qanqlisi), onlardan çıxan iki uzununa sinir sütunu və onları birləşdirən köndələn sinir tellərindən ibarətdir.
- 4Qaraciyər sorucusunun həyat dövrü sahib dəyişmə ilə gedir: aralıq sahib — kiçik göl ilbizi, əsas sahib — iribuynuzlu heyvanlar (qaramal). Sürfələr ilbizdə inkişaf edir, sonra otlağa çıxaraq qaramala keçir.
- 5Öküz soliterinin həyat dövrü: aralıq sahib — iribuynuzlu heyvanlar (onların əzələlərində finna (sürfə) mərhələsi keçir), əsas sahib — insan (nazik bağırsaqda yetkin qurd yaşayır).
- 6Öküz soliterinin bədəni çoxsaylı buğumlardan ibarətdir; hər buğumda həm erkək, həm dişi cinsiyyət sistemi (hermafrodit) vardır — bu, öz-özünə mayalanmağa və çoxlu yumurta əmələ gətirməyə imkan verir.
- 7Parazit yastı qurdlarda (soliterdə) həzm sistemi tamamilə yoxdur — onlar hazır həzm olunmuş qidanı bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə sorur; bu, parazit həyat tərzinə uyğunlaşmadır.
- 8Planariya sərbəst yaşayan yastı qurddur; onun həzm sistemi var — ağız, udlaq, şaxəli bağırsaq; sinir sistemi baş hissədə cəmlənmişdir (sefalizasiya əlaməti).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir