Biologiyanı öyrənmək bizə nə verir
Biologiyanın tarixi inkişafı, müxtəlif tədqiqat sahələri, digər elmlərlə əlaqəsi və insan sağlamlığı, kənd təsərrüfatı, ekologiya sahələrindəki praktik tətbiqləri izah olunur.
Biologiyanı öyrənmək yaşadığımız təbiəti tanımağa və ona qarşı daha həssas və şüurlu münasibətə kömək edir. Biologiyanın tarixi inkişafı, əsasən, Aristoteldən başlasa da, mikroskopun kəşfi ilə, xüsusilə 17-ci əsrdən bu günə qədər, sürətlə davam edir. Bioloqlar həyatı hüceyrədən orqanizmə qədər bir neçə səviyyədə öyrəndikləri üçün biologiyanın tədqiqat sahəsi genişdir və çoxlu alt sahəsi var; hər sahə fərqli metodlardan istifadə edir — paleontoloq qazıntı qalıqlarını müşahidə edib radioloji üsulla yaşını təyin edir, molekulyar bioloq isə kimyəvi analiz və modellərdən istifadə edir. Biologiya əczaçılıq, baytarlıq, kənd təsərrüfatı, stomatologiya, akvakultura, biotexnologiya, gen mühəndisliyi və ekologiya sahələrinin əsasını təşkil edir. Mikroorqanizmlər qida hazırlanmasında, antibiotik istehsalında və çirklənmənin təmizlənməsində faydalıdır. Peyvəndlər və insulin istehsalı insan sağlamlığına mühüm töhfə vermişdir, molekulyar biologiya üsulları isə cinayətkarların müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Biologiya kimya, fizika və digər elmlərlə sıx əlaqədədir.
Məsələn: Alyaskada neftlə örtülmüş sahildə tətbiq olunan gübrə püskürtmə bakteriyaların çoxalmasını sürətləndirərək neftin təbii parçalanmasını beş dəfəyə qədər artırır.
Əsas terminlər
| Sahə | Araşdırdığı mövzu |
|---|---|
| Botanika | Bitkilərin quruluşu və ümumi xüsusiyyətləri |
| Fiziologiya | Orqan və orqanlar sisteminin funksiyaları |
| Genetika | Canlılarda irsi xüsusiyyətlərin ötürülməsi |
| Embriologiya | Rüşeymin inkişaf prosesləri |
Bioloqlar həyatı hüceyrədən orqanizmə qədər bir neçə səviyyədə öyrəndikləri üçün biologiyanın çoxlu alt sahəsi var.
| Göstərici | Paleontoloq | Molekulyar bioloq |
|---|---|---|
| Araşdırdığı material | Qazıntı halında tapılan qalıqlar | Canlının molekulyar səviyyəsi |
| Əsas üsul | Müşahidə/müqayisə və radioloji yaş təyini | Kimyəvi analiz üsulları və modellər |
Biologiyanın hər alt sahəsi fərqli metodlardan istifadə edir.
- 11-ci addım: Verilən faktı yaz: Alyaskada tətbiq olunan gübrə püskürtmə bakteriyaların çoxalmasını sürətləndirərək neftin təbii parçalanmasını beş dəfəyə qədər artırır.
- 22-ci addım: Adi şəraitdə (gübrəsiz) parçalanmanın 60 gün çəkdiyini qəbul et.
- 33-cü addım: Proses beş dəfə sürətləndiyi üçün müddəti beşə böl: 60 ÷ 5 = 12.
- 4Nəticə: Gübrə püskürtmə tətbiq edildikdə proses təxminən 12 günə başa çata bilər.
- 11-ci addım: Keçmişdəki üsulu yaz: insulin kəsilən heyvanlardan alınırdı.
- 22-ci addım: Bu üsulun problemlərini tap: allergik reaksiyalara səbəb olurdu və qənaətcil deyildi.
- 33-cü addım: Hazırkı üsulu yaz: insulin biotexnoloji üsulla istehsal olunur.
- 4Nəticə: Biotexnoloji üsulla insulin indi ucuz və bol istehsal olunur, əvvəlki üsulun allergiya və qıtlıq problemləri aradan qalxıb.
Bəzi şagirdlər "beş dəfə sürətlənmə"ni 60 günü 5-ə vuraraq hesablayır (300 gün); halbuki proses sürətləndiyi üçün vaxt AZALIR, ona görə bölmək lazımdır: 60 ÷ 5 = 12 gün.
Biokimya və biofizika adətən qarışdırılır: biologiya KİMYA ilə birləşəndə biokimya, biologiya FİZİKA ilə birləşəndə biofizika yaranır.
Botanika, Fiziologiya, Genetika və Embriologiyanın araşdırdığı mövzular tez-tez qarışdırılır: Botanika — bitkinin quruluşu, Fiziologiya — orqanın funksiyası, Genetika — irsi xüsusiyyətlərin ötürülməsi, Embriologiya — rüşeymin inkişafı.
Çiçək xəstəliyi peyvənd sayəsində TAMAMİLƏ yox edilib, uşaq iflici və məxmərəyə qarşı isə yalnız EFFEKTİV peyvənd hazırlanıb — bu ikisini eyniləşdirməyin, mətn onları fərqli ifadə edir.
Qaydalar
- 1Biologiyanı öyrənmək yaşadığımız təbiəti tanımağa və ona qarşı daha həssas və şüurlu münasibətə kömək edir.
- 2Biologiyanın tarixi inkişafı, əsasən, Aristoteldən başlasa da, mikroskopun kəşfi və təkmilləşməsi ilə, xüsusilə 17-ci əsrdən bu günə qədər, geniş vüsət almışdır.
- 3Bioloqlar həyatı hüceyrədən orqanizmə qədər bir neçə quruluş səviyyəsində öyrəndikləri üçün biologiyanın tədqiqat sahəsi genişdir və çoxlu alt sahəsi var; məsələn, paleontoloq qazıntı qalıqları üzərində müşahidə/müqayisə aparıb radioloji üsulla yaş təyin edir, molekulyar bioloq isə kimyəvi analiz üsulları və modellərdən istifadə edir.
- 4Biologiya əczaçılıq, baytarlıq, kənd təsərrüfatı, stomatologiya, akvakultura, biotexnologiya, gen mühəndisliyi və ekologiya kimi bir çox tətbiqi sahənin əsasını təşkil edir; Alyaskada neftlə örtülmüş sahildə tətbiq olunan gübrə püskürtmə bakteriyaların çoxalmasını sürətləndirərək neftin təbii parçalanmasını beş dəfəyə qədər artırır.
- 5Mikroorqanizmlərdən qatıq və pendir hazırlanmasında, antibiotik istehsalında, zəhərli tullantıların zərərsizləşdirilməsində və neftlə çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsində istifadə olunur.
- 6Biologiya sahəsindəki tədqiqatlar son iki əsrdə insan sağlamlığına mühüm töhfələr vermişdir: qoruyucu peyvəndlər sayəsində çiçək xəstəliyi tamamilə yox edilmiş, uşaq iflici və məxmərəyə qarşı effektiv peyvəndlər hazırlanmış, insulin isə əvvəllər heyvanlardan alınarkən allergiyaya səbəb olurdusa, indi biotexnoloji üsulla ucuz və bol istehsal olunur.
- 7Molekulyar biologiya üsulları (qan, sidik, tüpürcək, toxuma, saç teli və barmaq izi) cinayətkarın müəyyənləşdirilməsində və şəxsiyyətin təsdiqində istifadə olunur; biologiya kimya ilə biokimya, fizika ilə isə biofizika sahələrini yaratmışdır və psixologiya, sosiologiya, paleontologiya, coğrafiya, geologiya, antropologiya kimi elmlərlə əlaqədardır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir