Biologiya nəyi öyrənir
Biologiyanın tərifi, elmi metodun mərhələləri (müşahidə, fərziyyə, təcrübə) və elmin inkişafına töhfə vermiş alimlər təqdim olunur.
Biologiya — yunanca "bios" (həyat) və "logos" (elm) sözlərindən yaranmış termindir və canlıları, onların həyat proseslərini, quruluşunu və funksiyalarını, oxşar-fərqli cəhətlərini, mühitlə əlaqəsini, yayılmasını, fərdi və tarixi inkişafını öyrənən elmdir; canlını öyrənən şəxsə bioloq deyilir. Robert Huk "hüceyrə" sözünü ilk dəfə işlətmiş, Anton van Levenhuk öz dövrünün ən təkmil mikroskopunu icad etmiş, Mattias Şleyden bitkilərin, Teodor Şvann isə heyvanların ən kiçik quruluş vahidinin hüceyrə olduğunu göstərmişdir. Çarlz Darvin təkamülü və canlıların ortaq əcdaddan əmələ gəlməsi ideyasını, Qreqor Mendel isə irsiyyət və genetikanın əsaslarını işləmiş, Fransiz Krik və Ceyms Vatson DNT-nin ikizəncirli spiral modelini birgə təklif etmişlər. Elm — hadisələri sistemli müşahidə edib təcrübə ilə sınayaraq bilik əldə etmə, dəqiqləşdirmə və yayma fəaliyyətidir; elmi metod müşahidədən problemin ifadəsinə, fərziyyəyə, təxminə, təcrübəyə və nəticələrin nəşrinə qədər ardıcıl addımlardan ibarətdir. Təcrübədə sərbəst, asılı və sabit dəyişənləri ayırd etmək vacibdir.
Məsələn: suyun bitkinin böyüməsinə təsirini araşdıran təcrübədə suyun miqdarı sərbəst dəyişən, bitkinin böyüməsi asılı dəyişən, işıq və torpağın tərkibi kimi digər şərtlər isə sabit dəyişən kimi saxlanılır.
Əsas terminlər
| Sıra | Mərhələ |
|---|---|
| 1 | Müşahidə |
| 2 | Problemin ifadəsi |
| 3 | Fərziyyə |
| 4 | Təxmin |
| 5 | Təcrübə |
| 6 | Nəticə |
| 7 | Nəşr |
Fərziyyənin doğruluğunu yoxlamaq üçün təcrübə aparılır; nəticələr jurnalda dərc olunmazdan əvvəl digər alimlər tərəfindən rəy üçün yoxlanılır.
| Dəyişən növü | Tərifi | Təcrübədəki nümunəsi |
|---|---|---|
| Sərbəst dəyişən | Dəyişdirilən amil | Suyun miqdarı |
| Asılı dəyişən | Ölçülüb-müşahidə edilən nəticə | Bitkinin böyüməsi |
| Sabit dəyişən | Eyni saxlanılan amil | İşıq və torpağın tərkibi |
Suyun bitkinin böyüməsinə təsirini araşdıran təcrübədə yalnız su miqdarı dəyişdirilir, qalan şərtlər sabit saxlanılır.
- 11-ci addım: Tədqiqat sualını müəyyənləşdir: suyun miqdarı bitkinin böyüməsinə necə təsir edir?
- 22-ci addım: Dəyişdirilən amili tap: təcrübədə su miqdarı dəyişdirilir, deməli bu, sərbəst dəyişəndir.
- 33-cü addım: Ölçülən nəticəni tap: bitkinin böyüməsi ölçülür və müşahidə edilir, deməli bu, asılı dəyişəndir.
- 44-cü addım: Sabit saxlanan şərtləri tap: işıq və torpağın tərkibi dəyişdirilmir, deməli bunlar sabit dəyişəndir.
- 5Nəticə: Sərbəst dəyişən — suyun miqdarı; asılı dəyişən — bitkinin böyüməsi; sabit dəyişən — işıq və torpağın tərkibi.
- 11-ci addım: Alimlər apardıqları tədqiqatın nəticələrini məqalə şəklində yazıb elmi jurnala təqdim edirlər.
- 22-ci addım: Jurnal məqaləni dərc etməzdən əvvəl digər alimlərə rəy üçün göndərir.
- 33-cü addım: Rəydən keçən məqalə jurnalda dərc olunur.
- 44-cü addım: Dərcdən sonra media hesabatları yayımlanır.
- 5Nəticə: Digər alimlər dərc olunmuş nəticələrə əsaslanaraq bənzər tədqiqatlar aparır və öz işlərini sonrakı jurnal nüsxələrində dərc edirlər.
Bəzi şagirdlər təcrübədə ölçülən nəticəni (asılı dəyişən) dəyişdirilən amillə (sərbəst dəyişən) qarışdırır. Yadda saxla: sərbəst dəyişən SƏNİN dəyişdirdiyin, asılı dəyişən isə NƏTİCƏDƏ ölçdüyün amildir.
Fərziyyə ("A bakteriyası K xəstəliyinə səbəb olur") ilə ondan irəli sürülən təxmin ("K xəstəliyi olanlarda A bakteriyası olmalıdır") tez-tez qarışdırılır: fərziyyə izahdır, təxmin isə bu izahdan çıxan gözlənilən nəticədir.
Elmin tərifinə görə, bilik yalnız müşahidə ilə deyil, təcrübə ilə sınaqdan keçirildikdən sonra əldə edilir, dəqiqləşdirilir və yayılır — imtahanda "yalnız duyğu orqanları ilə izləmə" kimi natamam tərifə aldanma.
Elmi metodun ardıcıllığını yadda saxlamaq üçün: əvvəlcə görürsən (müşahidə), sonra sualı qoyursan (problemin ifadəsi), izah təklif edirsən (fərziyyə), nəticəni əvvəlcədən deyirsən (təxmin), yoxlayırsan (təcrübə) və paylaşırsan (nəşr).
Qaydalar
- 1Biologiya yunanca "bios" (həyat) və "logos" (elm) sözlərindən əmələ gəlib və canlıları öyrənən elmdir.
- 2Canlını öyrənən alimə bioloq deyilir.
- 3Elmi metodun addımları ardıcıllıqla belədir: müşahidə → problemin ifadəsi → fərziyyə → təxmin → təcrübə → nəticə → nəşr.
- 4Duyğu orqanları ilə yanaşı ölçü alət və cihazlarından istifadə edilən müşahidələr daha etibarlıdır, çünki nəticələr insandan-insana dəyişmir.
- 5Təcrübədə sərbəst dəyişən dəyişdirilən, asılı dəyişən ölçülüb-müşahidə edilən, sabit dəyişən isə eyni saxlanılan amildir.
- 6Robert Huk "hüceyrə" sözünü ilk dəfə işlətmiş, Mattias Şleyden bitki, Teodor Şvann isə heyvan hüceyrəsi ilə bağlı töhfə vermişdir.
- 7Elmi nəticələr jurnalda dərc olunmazdan əvvəl digər alimlər tərəfindən rəy üçün yoxlanılır, dərcdən sonra isə media hesabatları yayımlanır və digər alimlər bənzər tədqiqatlar aparır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir