Alı kişi (“Koroğlu” dastanından)
Alı kişinin köməksiz qisası, Koroğlunun doğuluşu və dastan-mübaliğə anlayışları haqqında qol.
Alı kişi «Koroğlu» dastanının ixtisarla verilmiş bir qoludur; müəllifi bəlli olmayan xalq əsəridir. Əsərdə illərlə Həsən xana sadiqliklə ilxı otaran Alı kişinin dəryadan çıxan ayğırlarla madyanların qovuşmasından doğulan iki qeyri-adi day tapması, bu daylara görə Toqat paşasının onları təhqir etməsi və Həsən xanın hirslə Alı kişini kor etdirməsi təsvir olunur. Oğlu Rövşən atasının halına səbir edə bilmək istəməsə də, Alı kişi ona hövsələ ilə gözləməyi öyrədir, qırx gün ərzində daylara heç kəsin baxmamasını tələb edir, lakin Rövşənin səbirsizliyi üzündən sağ axurdakı atın qanadları itir. Sınaqlardan uğurla keçən atlara Qırat və Dürat adı verilir, göydən düşmüş bir daşdan isə Misri qılınc hazırlanır. Rövşən bu qılıncla atasının qisasını Həsən xandan alır, ata-oğul Çənlibeldə yurd salır. Sonda Alı kişi Qoşabulağın sehrli köpüyünü Rövşəndən istəyir, lakin oğlu köpüyü əvvəlcə özü üçün işlədir; buna görə Alı kişi ölümünün yaxınlaşdığını anlayıb vəsiyyət edir, oğluna Koroğlu adını qoyub dünyasını dəyişir. Dastan nankorluğun cəzasız qalmadığını, səbir və müdrikliyin qələbə üçün vacib olduğunu göstərir; həmçinin dastan janrının nəsr və şeir hissələrini birləşdirən geniş həcmli folklor nümunəsi olduğunu, hadisələrin şişirdilərək təsvir olunmasına isə mübaliğə deyildiyini öyrədir.
Məsələn: Qıratın çiyinlərində alov kimi yanan qanadlarının təsviri adi bir atın qeyri-adi qüvvəyə malik olduğunu şişirdərək göstərdiyi üçün mübaliğəyə nümunədir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas ideya |
|---|---|---|---|
| Xalq (anonim) | Alı kişi (“Koroğlu” dastanından) | Dastan (qolu, ixtisarla verilmiş) | Nankorluğun cəzasız qalmaması, səbir və müdrikliyin qələbəsi |
Əsərin müəllifi, janrı və əsas ideyası bir baxışda.
| Təsir | Kimə aiddir | Nəticə |
|---|---|---|
| Köpükdə çimmək | Rövşənə | Əvəzsiz pəhləvan gücü |
| Suyunu içmək | Suyu içən şəxsə | Aşıq (şair) olmaq qabiliyyəti |
Köpük və suyun verdiyi qabiliyyətlər fərqlidir, qarışdırılmamalıdır.
- 11. Təsviri diqqətlə oxu: Mətndə Qıratın çiyinlərində alov kimi yanan qanadlarının olduğu təsvir olunur.
- 22. Adi həqiqətlə müqayisə et: Adi bir atın qanadları olmur; bu, hadisənin olduğundan artıq, şişirdilmiş şəkildə təqdim olunmasıdır.
- 33. Məqsədi müəyyənləşdir: Belə şişirtmə oxucuda heyranlıq və maraq oyatmaq, Qıratın qeyri-adiliyini vurğulamaq üçün istifadə olunur.
- 44. Nəticə çıxar: Deməli, bu təsvir mübaliğə (şişirtmə) nümunəsidir.
Bəzi şagirdlər Alı kişinin öldürüldüyünü düşünür, halbuki o öldürülmür — gözləri çıxarılaraq kor edilir.
Diqqət: birinci sınanan ata Qırat, ikinci ata isə Dürat adı verilib. Sıranı qarışdırmayın.
Alı kişi öldükdən sonra oğluna Koroğlu adını qoyur; bu ad atasının korluğuna işarə edir.
Qaydalar
- 1Alı kişi öldürülmür, gözləri çıxarılaraq kor edilir.
- 2Qanadlanan at sağ axurdakı atdır, çünki Rövşən otuz doqquzuncu gün ona baxıb.
- 3Birinci sınanan ata Qırat, ikinci ata Dürat adı verilir.
- 4Misri qılınc göydən düşmüş bir daşdan hazırlanıb və bir biz ilə sınanıb.
- 5Həsən xanı Alı kişi yox, oğlu Rövşən öldürür.
- 6Dastan nəsr və şeir hissələrini özündə birləşdirən geniş həcmli folklor janrıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir