İlyas
Xalq nağılı: qul İlyas ağlı və müşahidəçiliyi ilə çətinlikləri aşıb padşah olur.
«İlyas» xalq arasında yaranmış, müəllifi məlum olmayan bir nağıldır və dərslikdə şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrindən biri kimi öyrənilir. Nağıl ənənəvi giriş və bitiş düsturları ilə çərçivələnir, hadisələr isə keçmiş zamanda bir tacirin qulu olan İlyasın ətrafında cərəyan edir. İlyas atı, daş-qaşı və insanı yaxşı tanıdığını bilərək özünü satmağı təklif edir, padşahın sarayına düşür, ona gətirilən atın və almazın gizli qüsurlarını qabaqcadan aça bilir, sonra ağıllı bir qızın verdiyi tapmacaya doğru cavab verərək onun rəğbətini qazanır. Padşah və vəzir paxıllıq edib İlyası edam etdirmək istəyəndə İlyas sirləri açır: özünün əslində qul kimi satılmış bir bağban oğlu olduğunu, padşahın isə çörəkçi oğlu olduğunu və gözəl qızın həqiqi padşah qızı olduğunu söyləyir. Padşah bunu eşidib qəzəblənmək əvəzinə İlyasın ağlına heyran qalır, ona qızı alıb tacını təhvil verir. Nağılın ideyası ondan ibarətdir ki, insanın dəyəri nəsəbindən deyil, ağlından və mərifətindən gəlir. Dərs həm nağıl janrını əvvəlki siniflərdən xatırladır, həm də əsərin mövzusunu obrazların həyatında nəyə önəm verildiyinə görə müəyyənləşdirməyi öyrədir.
Məsələn: İlyasın qızın tapmacasına sadəcə bir sözlə – qəbuldu – cavab verməsi onun ağlını və müşahidəçiliyini göstərən konkret nümunədir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas ideya |
|---|---|---|---|
| Xalq əsəri (anonim) | İlyas | Nağıl | İnsanın dəyəri nəsəbindən deyil, ağlından və mərifətindən gəlir |
«İlyas» nağılının müəllifi, janrı və əsas ideyası.
| Personaj | Xüsusiyyəti |
|---|---|
| İlyas | Əvvəlcə qul, sonra padşah olan, ağıllı və müşahidəçi bağban oğlu |
| Padşah | Əvvəlcə hökmdar sayılan, sonda çörəkçi oğlu olduğu üzə çıxan şəxs |
| Gözəl qız | Zahirən adi şəhər sakini bilinən, əslində əsl padşah qızı |
| Vəzir | Paxıl və qorxaq saray adamı |
«İlyas» nağılının əsas personajları və onların üzə çıxan xüsusiyyətləri.
- 11. Əsas qəhrəmanın hərəkətlərini izlə: İlyasın hər sınaqda ağılla və müşahidə ilə düzgün cavab verdiyini görürük.
- 22. Nəticələri müqayisə et: Padşah və vəzir tapmacaya səhv cavab verir, İlyas isə həmişə doğrusunu tapır.
- 33. Sonluğa bax: Padşah İlyasa taxtını verir — bu, əsərdə ağlın nəsəbdən üstün tutulduğunu göstərir.
Bəzi şagirdlər İlyasın tacirin doğma oğlu olduğunu düşünür. Bu səhvdir: İlyas tacirin quludur, nağılın sonunda isə əslində əsir düşüb satılmış bir bağban oğlu olduğu üzə çıxır.
Qızın tapmacasına padşah «dörd pud», vəzir isə «yeddi pud» cavabı verir və hər ikisi rədd edilir — bu iki rəqəmi kimin dediyini qarışdırmayın.
Qızın İlyasın qarşısına qoyduğu qayçı, kağız, Quran, iynə topası və nar simvollarına dərslikdə açıqlama verilmir; onlara özündən mənalar uydurmaq olmaz.
Qaydalar
- 1İlyas nağılının müəllifi bilinmir, o, xalq arasında yaranmış bir əsərdir.
- 2İlyas əvvəlcə bir tacirin qulu olur, sonda padşah taxtına çıxır.
- 3İlyas atın qüsurunu camış südündən, almazın qüsurunu içindəki torpaqdan bilir.
- 4Qızın tapmacasına yalnız İlyasın «qəbuldu» cavabı doğru sayılır.
- 5Nağılın sonunda İlyasın bağban oğlu, padşahın isə çörəkçi oğlu olduğu üzə çıxır.
- 6«Haqq-ədalət həmişə öz yerini tapır.» — nağılın əsas ideyalarından biridir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir