m5-3.8· Fəsil 3: Onluq kəsrlər· ~13 dəq

Onluq kəsrin natural ədədə vurulması

Vergülü nəzərə almadan vur, sonra qoy.

Onluq kəsri natural ədədə vurmaq üçün ilk növbədə vergülü unudub, hər iki ədədi sıradan natural ədəd kimi vururuq; yalnız hasil tapıldıqdan SONRA vergülü düzgün yerinə qoyuruq. Vergülün yerini təyin etmək üçün sadə qayda var: vurulan onluq kəsrin vergüldən sonra neçə rəqəmi varsa, hasildə sağdan sola doğru həmin sayda rəqəm ayırıb vergülü ora qoyuruq (natural ədədin özündə vergül yoxdur, ona görə onun rəqəmləri sayıma daxil edilmir). Hasil sona sıfırla bitirsə, həmin sıfırı ata bilərik, çünki bu, ədədin qiymətini dəyişmir — məsələn $0{,}5\times4$ hesablanarkən əvvəlcə $5\times4=20$ tapılır, sonra bir rəqəm ayrılıb $2{,}0$ alınır və bu sadəcə $2$ -yə bərabərdir. Diqqət: nəticə heç vaxt mənfi olmur, çünki həm onluq kəsr, həm də natural ədəd mənfi olmayan ədədlərdir. Bu bacarıq qiymət hesablamaları, uzunluq və çəki kimi ölçmələrdə bir neçə ədədi tez vurmaq üçün gündəlik həyatda da çox faydalıdır.

📌Nümunə

Məsələn: $1{,}2\times3$ hasilini tapmaq üçün əvvəlcə $12\times3=36$ hesablanır, sonra $1{,}2$ -də vergüldən sonra bir rəqəm olduğu üçün hasildə də sağdan bir rəqəm ayrılır: $1{,}2\times3=3{,}6$ .

Əsas terminlər

Onluq kəsr — Tam hissə ilə kəsr hissəsini vergüllə ayıraraq yazılan ədəd; məsələn

2{,}4

Natural ədəd — Sayma zamanı işlədilən, vergülsüz yazılan müsbət tam ədəd; məsələn

3

Hasil — İki ədədin vurulmasından alınan nəticə.

Vergüldən sonrakı rəqəm sayı — Onluq kəsrdə vergülün sağındakı rəqəmlərin sayı; hasildə vergülün yerini müəyyən edir.

Artıq sıfır — Onluq kəsrin sonunda duran və ədədin qiymətini dəyişmədən atıla bilən sıfır; məsələn

5{,}00=5

Vergülün yerini təyin etmə qaydası

Onluq kəsrdə vergüldən sonrakı rəqəm sayı	Hasildə ayrılan rəqəm sayı	Nümunə
1 rəqəm	1 rəqəm	$2{,}4\times3=7{,}2$
2 rəqəm	2 rəqəm	$0{,}75\times4=3$
3 rəqəm	3 rəqəm	$1{,}125\times8=9$

Ayrılan rəqəm sayı yalnız onluq kəsrin özündəki kəsr rəqəmlərinin sayından asılıdır.

✎Məsələ: Bir mərtəbəli onluq kəsrin vurulması —

2{,}4\times3

1Addım 1 — Vergülü kənara qoy: Vergülü unudub natural ədəd kimi vururuq: $24\times3=72$ .
2Addım 2 — Rəqəm ayır: $2{,}4$ -də vergüldən sonra $1$ rəqəm var, ona görə hasildə də sağdan $1$ rəqəm ayırırıq: $7{,}2$ .
3Cavab: $2{,}4\times3=7{,}2$ .

✎Məsələ: İki mərtəbəli onluq kəsr və artıq sıfırın atılması —

0{,}75\times4

1Addım 1 — Vergülü kənara qoy: $75\times4=300$ .
2Addım 2 — Rəqəm ayır: $0{,}75$ -də vergüldən sonra $2$ rəqəm var, ona görə sağdan $2$ rəqəm ayırırıq: $3{,}00$ .
3Addım 3 — Sadələşdir: Sondakı sıfırlar ədədin qiymətini dəyişmir, ona görə atırıq: $3{,}00=3$ .
4Cavab: $0{,}75\times4=3$ .

✎Məsələ: Bazarlıq — qalıq pulun hesablanması

1Verilən: Bir kq armudun qiyməti $2{,}4$ manatdır. Rəşad $3$ kq armud alıb və $10$ manat verib.
2Addım 1 — Alışın ümumi qiyməti: $2{,}4\times3$ hasilini tapırıq: $24\times3=72$ ; $1$ rəqəm ayırsaq $7{,}2$ manat alınır.
3Addım 2 — Qalığı hesabla: $10-7{,}2=2{,}8$ manat.
4Cavab: Rəşad $2{,}8$ manat qalıq alacaq.

🚫Tez-tez səhv

Ən çox rast gəlinən səhv: hasili tapdıqdan sonra vergülü qoymağı tamamilə unudub nəticəni natural ədəd kimi yazmaq. Məsələn $1{,}3\times2$ hesablanarkən $13\times2=26$ tapılır; vergül qoyulmasa səhvən $26$ yazılır, düzgün cavab isə vergüldən sonra $1$ rəqəm ayırıb $2{,}6$ -dır.

🚫Tez-tez səhv

Digər tez-tez rast gəlinən səhv: vergüldən sonrakı rəqəm sayını səhv saymaq. Məsələn $2{,}05\times3$ -də $205\times3=615$ tapılandan sonra sıfır nəzərə alınmayıb yalnız $1$ rəqəm ayrılsa, səhvən $61{,}5$ alınır; düzgün olaraq $0{,}05$ -də $2$ rəqəm olduğu üçün $2$ rəqəm ayırıb $6{,}15$ almaq lazımdır.

💡Qeyd

Qeyd: hasil sona sıfırla bitirsə (məsələn $5{,}00$ ), bu sıfırı ata bilərsiniz, çünki ədədin qiymətini dəyişmir: $5{,}00=5$ .

⚠️Diqqət

Diqqət: nəticənin ağlabatan olub-olmadığını yoxlamaq üçün təxmini hesablamadan istifadə edin — $0{,}75$ təxminən $1$ -ə yaxındır, ona görə $0{,}75\times4$ nəticəsi $4$ -ə yaxın olmalıdır (dəqiq cavab $3$ ).

Qaydalar

1Vurarkən əvvəlcə vergülü nəzərə almadan hər iki ədədi natural ədəd kimi vurun.
2Vurulan onluq kəsrin vergüldən sonrakı rəqəm sayını sayın — hasildə də sağdan həmin sayda rəqəm ayırıb vergül qoyun.
3Natural ədədin özündə vergül olmadığı üçün onun rəqəmləri say-hesaba daxil edilmir.
4Hasil sıfırla bitirsə, artıq sıfırı ata bilərsiniz, çünki bu ədədin qiymətini dəyişmir.
5Onluq kəsr və natural ədəd mənfi olmadığından hasil də həmişə mənfi olmayan ədəddir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq