g9k-6.2· Fəsil 6: Qeyri-metallar və üzvi birləşmələr· ~13 dəq

Kükürd, karbon və birləşmələri

SO₂/H₂SO₄, CO/CO₂ və karbonatlar.

Kükürd dioksid (SO₂) turşu oksididir: su ilə birləşərək kükürdlü turşu (H₂SO₃) əmələ gətirir. Kükürd trioksid (SO₃) isə su ilə reaksiyaya girib çox güclü ikibazalı sulfat turşusu (H₂SO₄) verir. Karbon oksidlər tamamilə fərqli xassəlidir: karbon(II) oksid (CO) rəngsiz, iysiz, zəhərli bir qazdır və kimyəvi baxımdan neytral oksiddir — turşu əmələ getmir. Karbon(IV) oksid (CO₂) isə turşu oksididir; su ilə birləşdikdə zəif karbon turşusu (H₂CO₃) yaranır. Karbonatlar — xüsusilə CaCO₃ — turşularla reaksiyada CO₂ qazı ayrır: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑. Qızdırıldıqda isə sönmüş əhəng (CaO) və CO₂ alınır: CaCO₃ → CaO + CO₂↑. Şagirdlər tez-tez CO ilə CO₂-ni, yaxud sulfit (H₂SO₃) ilə sulfat (H₂SO₄) turşusunu qarışdırır.

📌Nümunə

Məsələn: 3,2 q SO₂-nin (M=64 q/mol) mol miqdarı n = 3,2/64 = 0,05 mol olur.

Qrafiklər

Karbonun allotropları: almaz (tetraedrik şəbəkə, sp³) və qrafit (təbəqəli quruluş, sp²)
Karbonun allotropları: almaz (tetraedrik şəbəkə, sp³) və qrafit (təbəqəli quruluş, sp²)

Əsas terminlər

Kükürd dioksid — SO2\text{SO}_2 — turşu oksididir; su ilə reaksiyaya girərək kükürdlü turşu (H2SO3\text{H}_2\text{SO}_3) əmələ gətirir.
Kükürd trioksid — SO3\text{SO}_3 — turşu oksididir; su ilə birləşərək güclü ikibazalı sulfat turşusu (H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4) verir.
Karbon(II) oksid — CO\text{CO} — rəngsiz, iysiz, neytral oksiddir; su ilə reaksiya vermir, turşu əmələ gətirmir. Zəhərli qazdır — hemoglobinlə birləşərək oksigen daşınmasını bloklayır.
Karbon(IV) oksid — CO2\text{CO}_2 — turşu oksididir; su ilə birləşdikdə zəif karbon turşusu (H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3) yaranır: CO2+H2O⇌H2CO3\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_2\text{CO}_3.
Karbonatlar — Karbonat turşusunun duzlarıdır. CaCO3\text{CaCO}_3 turşularla reaksiyada CO2\text{CO}_2 ayırır; qızdırıldıqda isə CaO\text{CaO} və CO2\text{CO}_2-yə parçalanır.
Termik parçalanma — Maddənin qızdırılmaqla sadə birləşmələrə ayrılmasıdır. Məsələn: CaCO3→ΔCaO+CO2 ⁣↑\text{CaCO}_3 \xrightarrow{\Delta} \text{CaO} + \text{CO}_2\!\uparrow.
Kükürd və karbon oksidlərinin müqayisəsi
OksidFormuluNövüSu ilə reaksiyasıMəhsul / Xüsusiyyət
Kükürd dioksidSO2\text{SO}_2Turşu oksidiSO2+H2O→H2SO3\text{SO}_2 + \text{H}_2\text{O} \to \text{H}_2\text{SO}_3Kükürdlü turşu (zəif)
Kükürd trioksidSO3\text{SO}_3Turşu oksidiSO3+H2O→H2SO4\text{SO}_3 + \text{H}_2\text{O} \to \text{H}_2\text{SO}_4Sulfat turşusu (güclü, ikibazalı)
Karbon(II) oksidCO\text{CO}Neytral oksidReaksiya vermirZəhərli qaz; hemoglobini bloklayır
Karbon(IV) oksidCO2\text{CO}_2Turşu oksidiCO2+H2O⇌H2CO3\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_2\text{CO}_3Zəif karbon turşusu

Cədvəl 1. Dörd əsas oksidin növü, su ilə reaksiyası və əmələ gətirdiyi məhsullar.

✎SO2\text{SO}_2-nin mol miqdarının hesablanması
  1. 1Verilənlər: m(SO2)=3,2 qm(\text{SO}_2) = 3{,}2\ \text{q}; molar kütlə M(SO2)=32+2⋅16=64 q/molM(\text{SO}_2) = 32 + 2 \cdot 16 = 64\ \text{q/mol}.
  2. 2Düstur: Maddə miqdarı n=mMn = \dfrac{m}{M} düsturu ilə tapılır.
  3. 3Hesablama: n(SO2)=3,264=0,05 moln(\text{SO}_2) = \dfrac{3{,}2}{64} = 0{,}05\ \text{mol}.
  4. 4Cavab: 3,2 q3{,}2\ \text{q} kükürd dioksidin mol miqdarı 0,05 mol0{,}05\ \text{mol}-dur.
🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər tez-tez CO\text{CO} ilə CO2\text{CO}_2-ni qarışdırır. CO\text{CO} neytral oksiddir, su ilə reaksiya vermir; CO2\text{CO}_2 isə turşu oksididir və suda həll olub zəif karbon turşusu əmələ gətirir. Eyni zamanda kükürdlü turşu (H2SO3\text{H}_2\text{SO}_3) və sulfat turşusu (H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4) adlarını səhv salırlar — biri SO2\text{SO}_2-dən, digəri SO3\text{SO}_3-dən alınır.

⚠️Diqqət

CO\text{CO} güclü zəhərdir — qanda hemoglobinlə birləşərək karboksihemoqlobin əmələ gətirir və orqanizmin oksigenlə təchizatını bloklayır. Rəngsiz və iysiz olduğu üçün hiss edilmir. CaCO3\text{CaCO}_3 turşu ilə reaksiyada ayrılan CO2\text{CO}_2 qazını əhəng suyundan (Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2) keçirməklə müəyyən etmək olar — məhlul bulanır.

Qaydalar

  1. 1SO₂ + H₂O → H₂SO₃ (kükürdlü turşu); SO₃ + H₂O → H₂SO₄ (sulfat turşusu).
  2. 2CO neytral oksiddir — su ilə reaksiya vermir; CO₂ isə turşu oksididir: CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃.
  3. 3CO zəhərlidir: hemoglobinlə birləşərək oksigen daşınmasını bloklayır.
  4. 4CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑ (karbonatın turşu ilə reaksiyası).
  5. 5CaCO₃ → CaO + CO₂↑ (termik parçalanma); CaO + H₂O → Ca(OH)₂ (sönmüş əhəng).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq