g9k-6.3· Fəsil 6: Qeyri-metallar və üzvi birləşmələr· ~13 dəq

Üzvi kimyaya giriş

Fosil yanacaqlar, alkanlar/alkenlər, etanol, sirkə turşusu.

Üzvi kimya karbonun birləşmələrini — karbon dioksid və karbonatlar istisna olmaqla — öyrənən elm sahəsidir. Karbonun 4 valentliyi ona çox sayda fərqli birləşmə qurmağa imkan verir. Ən mühüm karbon mənbəyi fosil yanacaqlardır: neft, təbii qaz (əsasən metan CH₄) və kömür. Neftin emalında krekinq prosesi vasitəsilə iri karbohidrogen molekulları daha kiçik, daha dəyərli fraksiyalara parçalanır. Karbohidrogenlər yalnız C və H atomlarından ibarətdir; doymuş karbohidrogenləri (alkanlar, CₙH₂ₙ₊₂) yalnız tək rabitə, doymamış karbohidrogenləri (alkenlər, CₙH₂ₙ) isə ikiqat rabitə xarakterizə edir. Ən sadə alkan metandır (CH₄), ən sadə alken isə etilendır (C₂H₄). Funksional qruplar: spirtlərdə −OH (etanol C₂H₅OH), karboksilik turşularda −COOH (sirkə turşusu CH₃COOH). Üzvi birləşmələr yananda əsasən CO₂ və H₂O əmələ gətirir.

📌Nümunə

Məsələn, metanın tam yanması tənliyi CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O şəklindədir: 1 mol metan yanaraq 1 mol CO₂ və 2 mol H₂O verir.

Əsas terminlər

Üzvi kimya — Karbon birləşmələrini (

\text{CO}_2

və karbonatlar istisna olmaqla) öyrənən elm sahəsi.

Karbohidrogenlər — Yalnız karbon (C) və hidrogen (H) atomlarından ibarət üzvi birləşmələr.

Alkanlar — Yalnız tək

\text{C}{-}\text{C}

rabitəsi olan doymuş karbohidrogenlər; ümumi formulu

\text{C}_n\text{H}_{2n+2}

Alkenlər — Ən azı bir

\text{C}{=}\text{C}

ikiqat rabitəsi olan doymamış karbohidrogenlər; ümumi formulu

\text{C}_n\text{H}_{2n}

Funksional qrup — Üzvi birləşmənin kimyəvi xassələrini təyin edən atom və ya atom qrupu (məsələn, spirtlərdə

-\text{OH}

hidroksil qrupu, karboksilik turşularda

-\text{COOH}

karboksil qrupu).

Krekinq — Neft emalında iri karbohidrogen molekullarının daha kiçik və dəyərli fraksiyalara termiki parçalanması prosesi.

Alkanlar və alkenlərin müqayisəsi

Xüsusiyyət	Alkanlar	Alkenlər
Ümumi formul	$\text{C}_n\text{H}_{2n+2}$	$\text{C}_n\text{H}_{2n}$
Rabitə növü	Yalnız tək $\text{C}{-}\text{C}$ rabitəsi	Bir $\text{C}{=}\text{C}$ ikiqat rabitəsi
Doymuşluq	Doymuş	Doymamış
Ən sadə nümayəndə	Metan ( $\text{CH}_4$ )	Etilen ( $\text{C}_2\text{H}_4$ )
Yanma məhsulları	$\text{CO}_2$ və $\text{H}_2\text{O}$	$\text{CO}_2$ və $\text{H}_2\text{O}$

Cədvəl 1: Alkanlar (doymuş) və alkenlərin (doymamış) əsas fərqləndirici xüsusiyyətləri.

✎Metanın tam yanması

1Tənlik: $\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}$
2Verilən: $1\ \text{mol}$ metan ( $\text{CH}_4$ ) tam yanır.
3Hesablama: Tənliyə görə $1\ \text{mol}\ \text{CH}_4$ yandıqda $1\ \text{mol}\ \text{CO}_2$ və $2\ \text{mol}\ \text{H}_2\text{O}$ əmələ gəlir. Yəni molyar nisbət $\text{CH}_4 : \text{CO}_2 : \text{H}_2\text{O} = 1 : 1 : 2$ .
4Cavab: $1\ \text{mol}$ metanın tam yanmasından $1\ \text{mol}\ \text{CO}_2$ və $2\ \text{mol}\ \text{H}_2\text{O}$ alınır.

🚫Tez-tez səhv

Alkanların ( $\text{C}_n\text{H}_{2n+2}$ ) və alkenlərin ( $\text{C}_n\text{H}_{2n}$ ) ümumi formullarını qarışdırmaq tipik səhvdir. Yadda saxlayın: alkanlarda 2 əlavə hidrogen (+2) var, çünki onlar doymuşdur; alkenlərdə ikiqat rabitə olduğu üçün 2 hidrogen azdır.

⚠️Diqqət

Üzvi kimya karbon birləşmələrini öyrənsə də, karbon dioksid ( $\text{CO}_2$ ) və karbonatlar (məsələn, $\text{Na}_2\text{CO}_3$ ) üzvi birləşmə DEYİL. Bunlar qeyri-üzvi kimyanın tədqiqat sahəsinə aiddir.

Qaydalar

1Üzvi kimya karbon birləşmələrini öyrənir; CO₂ və karbonatlar istisnası ilə bütün karbon birləşmələri üzvidir.
2Alkanlar doymuş karbohidrogenlərdir (yalnız tək C−C rabitəsi), ümumi formulu CₙH₂ₙ₊₂ (metan CH₄, etan C₂H₆).
3Alkenlər doymamış karbohidrogenlərdir (bir C=C ikiqat rabitəsi var), ümumi formulu CₙH₂ₙ (etilen C₂H₄).
4Spirtlərdə funksional qrup −OH (hidroksil); etanol C₂H₅OH; karboksilik turşularda funksional qrup −COOH (karboksil); sirkə turşusu CH₃COOH.
5Karbohidrogenlərin tam yanması CO₂ və H₂O verir; metan üçün: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq