g9k-6.1· Fəsil 6: Qeyri-metallar və üzvi birləşmələr· ~13 dəq

Halogenlər, hidrogen, azot və ammonyak. Gübrələr

VII qrup, N₂, NH₃ və mineral gübrələr.

Halogenlər (F, Cl, Br, I) Mendeleyev cədvəlinin VIIA qrupuna aiddir: hamısı tipik qeyri-metal olub metallarla birbaşa birləşərək duz əmələ gətirir — məsələn, 2Na + Cl₂ → 2NaCl. Qrupda aşağıya doğru gedildikcə fəallıq azalır, F ən fəal halogendir. Hidrogen ən yüngül elementdir (Ar = 1), suda yanır: 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Azot molekulu N₂ üçlü kovalent rabitə saxlayır (N≡N), bu da onu çox az fəal edir. Azot sənayedə ammonyak sintezi ilə istifadə edilir: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ (Haber prosesi, yüksək T, P, katalizator). Ammonyak NH₃ kəskin iyli, suda yaxşı həll olan, əsasi xassəli qazdır; su məhlulu — ammonyak suyu, OH⁻ ionları verir. Ammonium duzları qələvlə qızdırıldıqda NH₃ ayrılır: NH₄Cl + NaOH → NaCl + H₂O + NH₃↑. Mineral gübrələr azotlu (NH₄NO₃, (NH₄)₂SO₄, KNO₃), fosforlu (Ca₃(PO₄)₂) və kaliumlu (KCl, K₂SO₄) növlərə bölünür.

📌Nümunə

Məsələn: 34 q NH₄NO₃ (M = 80 q/mol) üçün n = 34/80 = 0,425 mol-dır.

Qrafiklər

Ammonyak molekulu NH₃: piramidal quruluş, sərbəst elektron cütü, rabitə bucağı ≈107°
Ammonyak molekulu NH₃: piramidal quruluş, sərbəst elektron cütü, rabitə bucağı ≈107°

Əsas terminlər

Halogenlər — Mendeleyev cədvəlinin VIIA qrupunda yerləşən tipik qeyri-metallar (F, Cl, Br, I); metallarla birbaşa birləşərək duz əmələ gətirir. Fəallıq qrupda yuxarıdan aşağıya azalır: F>Cl>Br>I\text{F} > \text{Cl} > \text{Br} > \text{I}.
Ammonyak — Molekul formulu NH3\text{NH}_3 olan, kəskin iyli, suda yaxşı həll olan, əsasi xassəli qaz. Su məhlulu ammonyak suyu adlanır və OH−\text{OH}^- ionları verir.
Ammonium kationu — NH4+\text{NH}_4^+ ionu; ammonium duzlarının tərkibinə daxildir. Neytral NH3\text{NH}_3 molekulu ilə qarışdırılmamalıdır — NH3\text{NH}_3 qaz, NH4+\text{NH}_4^+ isə müsbət yüklü iondur.
Haber prosesi — Sənayedə ammonyak alınma üsulu: N2+3H2⇌2NH3\text{N}_2 + 3\text{H}_2 \rightleftharpoons 2\text{NH}_3. Reversibel (geri dönən) reaksiyadır, yüksək temperatur, təzyiq və katalizator tələb edir.
Mineral gübrələr — Bitkilərin qidalanması üçün istifadə olunan qeyri-üzvi maddələr; azotlu (NH4NO3\text{NH}_4\text{NO}_3, (NH4)2SO4(\text{NH}_4)_2\text{SO}_4, KNO3\text{KNO}_3), fosforlu (Ca3(PO4)2\text{Ca}_3(\text{PO}_4)_2) və kaliumlu (KCl\text{KCl}, K2SO4\text{K}_2\text{SO}_4) növlərə bölünür.
Ammonium duzları — Tərkibində NH4+\text{NH}_4^+ kationu saxlayan duzlar; qələvilərlə qızdırıldıqda ammonyak ayrılır: NH4Cl+NaOH→NaCl+H2O+NH3 ⁣↑\text{NH}_4\text{Cl} + \text{NaOH} \to \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O} + \text{NH}_3\!\uparrow.
Mineral gübrələrin əsas növləri
NövNümunələr
Azotlu gübrələrNH4NO3\text{NH}_4\text{NO}_3, (NH4)2SO4(\text{NH}_4)_2\text{SO}_4, KNO3\text{KNO}_3
Fosforlu gübrələrCa3(PO4)2\text{Ca}_3(\text{PO}_4)_2
Kaliumlu gübrələrKCl\text{KCl}, K2SO4\text{K}_2\text{SO}_4

Mineral gübrələr əsas qida elementinə görə üç qrupa bölünür.

✎Ammonium nitratın maddə miqdarının hesablanması
  1. 1Məsələ: 34 q34\ \text{q} kütləli ammonium nitratın (NH4NO3\text{NH}_4\text{NO}_3) maddə miqdarını hesablayın.
  2. 2Molyar kütlənin tapılması: NH4NO3\text{NH}_4\text{NO}_3 üçün M=80 q/molM = 80\ \text{q/mol}.
  3. 3Düsturun tətbiqi: Maddə miqdarı düsturu: n=mMn = \frac{m}{M}, burada mm — maddənin kütləsi, MM — molyar kütlə.
  4. 4Hesablama: n=34 q80 q/mol=0,425 moln = \frac{34\ \text{q}}{80\ \text{q/mol}} = 0{,}425\ \text{mol}.
  5. 5Cavab: 34 q34\ \text{q} ammonium nitrat 0,425 mol0{,}425\ \text{mol} təşkil edir.
🚫Tez-tez səhv

NH3\text{NH}_3 (ammonyak molekulu) ilə NH4+\text{NH}_4^+ (ammonium kationu) eyni şey deyil! NH3\text{NH}_3 neytral qaz molekuludur, NH4+\text{NH}_4^+ isə müsbət yüklü iondur. Ammonium duzlarının tərkibində məhz NH4+\text{NH}_4^+ iştirak edir, NH3\text{NH}_3 deyil.

💡Qeyd

Halogenlərin fəallıq sırasını belə yadda saxla: dövri cədvəldə VIIA qrupunda yuxarıdan aşağıya — F>Cl>Br>I\text{F} > \text{Cl} > \text{Br} > \text{I}. Ftor ən fəal, yod ən az fəal halogendir. Nə qədər yuxarıda yerləşirsə, qeyri-metallıq xassə və fəallıq bir o qədər yüksəkdir.

Qaydalar

  1. 1Halogenlər VIIA qrupuna aiddir; fəallıq sırası F > Cl > Br > I (yuxarıdan aşağıya azalır).
  2. 2Ammonyak NH₃ əsasi xassəli qazdır; ammonium duzları qələvlə qızdırıldıqda NH₃ ayrılır.
  3. 3N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ reaksiyası reversibel (geri dönən) olub Haber prosesi adlanır.
  4. 4Azotlu gübrələr: NH₄NO₃ (ammonium nitrat), (NH₄)₂SO₄ (ammonium sulfat), KNO₃ (kalium nitrat).
  5. 5NH₃ ilə NH₄⁺ ion-u qarışdırılmamalıdır: NH₃ qaz/molekuldur, NH₄⁺ isə ammonium kationudur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq