Ətraf mühitin çirklənməsi və bioloji müxtəliflik
Çirklənmə növləri, biomüxtəlifliyin qorunması, Azərbaycan.
Ətraf mühitin çirklənməsi üç əsas istiqamətdə baş verir: hava, su və torpaq. Hava çirklənməsinin əsas səbəbləri yanacağın yanması nəticəsində SO₂ və NO₂-nin atmosferə atılması ilə yaranan turşu yağışları, CO₂ və CH₄-nin artması ilə güclənən istixana effekti (qlobal istiləşmə) və soyuducular ilə aerozol ballonlarından çıxan freonların ozon qatını naziltməsidir. Su çirklənməsi məişət və sənaye tullantıları, neft məhsullarının axıdılması nəticəsində baş verir; bu isə suda yaşayan orqanizmlərin məhvinə gətirib çıxarır. Torpaq çirklənməsinin əsas amilləri pestisidlər, ağır metallar (qurğuşun, civə) və məişət tullantılarıdır. Bütün bu çirklənmə növləri biomüxtəlifliyin — növlər, genlər, ekosistemlər müxtəlifliyinin — azalmasına, bir çox növün nəslinin kəsilməsinə səbəb olur. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlər «Qırmızı kitab»a daxil edilir; onların qorunması üçün qoruqlar, yasaqlıqlar və milli parklar yaradılır. Azərbaycanda başlıca ekoloji problemlər Xəzər dənizinin və Abşeron yarımadasının neft çirklənməsi, meşələrin qırılmasıdır; ölkədə Zaqatala, Hirkan və Şirvan qoruqları biomüxtəlifliyin qorunmasında mühüm rol oynayır.
Məsələn: Xəzər dənizinə axıdılan neft tüklü quşların tükünü yapışdıraraq onları boğulma təhlükəsi ilə üz-üzə qoyur, çünki neft suya hopan oksigeni bloke edir.
Əsas terminlər
| Çirklənmə növü | Əsas səbəblər | Canlı orqanizmlərə təsiri |
|---|---|---|
| Hava çirklənməsi | Yanacağın yanması nəticəsində SO₂, NO₂, CO₂, CH₄ atılması; freonların atmosferə buraxılması | Turşu yağışları, istixana effekti (qlobal istiləşmə), ozon qatının nazilməsi |
| Su çirklənməsi | Məişət və sənaye tullantıları, neft məhsullarının axıdılması | Suda yaşayan orqanizmlərin məhvi |
| Torpaq çirklənməsi | Pestisidlər, ağır metallar (qurğuşun, civə), məişət tullantıları | Biomüxtəlifliyin azalması, növlərin nəslinin kəsilməsi |
Üç əsas çirklənmə növü, onların yaranma səbəbləri və canlı orqanizmlərə vurduğu zərər
- 1Səbəb: Xəzər dənizinə neft məhsullarının axıdılması nəticəsində su səthində neft təbəqəsi əmələ gəlir.
- 2Mexanizm: Neft təbəqəsi suya hopan oksigeni bloklayır, su ekosistemində qaz mübadiləsini pozur.
- 3Birbaşa təsir: Neft tüklü quşların tükünü yapışdıraraq onların hərəkət qabiliyyətini məhdudlaşdırır və istilik izolyasiyasını pozur.
- 4Nəticə: Quşlar boğulma təhlükəsi ilə üz-üzə qalır; su ekosistemindəki digər orqanizmlər də oksigensizlikdən məhv olur.
İstixana effekti (CO₂, CH₄ artımı) ilə ozon qatının nazilməsini (freonlar təsiri) qarışdırmaq olmaz. Bunlar fərqli səbəblərdən yaranan ayrı-ayrı ekoloji problemlərdir.
Azərbaycanda biomüxtəlifliyin qorunmasında Zaqatala, Hirkan və Şirvan qoruqları mühüm rol oynayır — bu üç qoruğun adlarını yadda saxlamaq imtahan üçün faydalıdır.
Qaydalar
- 1Turşu yağışları SO₂ və NO₂-nin atmosferdə su buxarı ilə birləşməsindən əmələ gəlir; meşə, torpaq və su hövzələrinə zərər verir.
- 2İstixana effekti CO₂ və CH₄-nin artması ilə güclənir; ozon qatının nazilməsi isə freonların (xlorfluorokarbonların) atmosferə atılmasından qaynaqlanır — bu iki prosesi qarışdırmaq ümumi bir səhvdir.
- 3Biomüxtəliflik növ, gen və ekosistem müxtəlifliyini əhatə edir; çirklənmə onu azaldır, növlərin nəslinin kəsilməsinə yol açır.
- 4Nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlər «Qırmızı kitab»a daxil edilir; qoruqlar, yasaqlıqlar və milli parklar biomüxtəlifliyi qoruyur.
- 5Azərbaycanda Xəzər və Abşeronun neft çirklənməsi, meşə qırılması başlıca ekoloji problemlərdir; Zaqatala, Hirkan, Şirvan qoruqları mühüm mühafizə əraziləridir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir