Yaşayış mühiti, ekoloji amillər və ekosistemlər
Yaşayış mühitləri, ekoloji amillər, ekosistem, bioloji ritmlər.
Hər bir canlının həyat sürdürdüyü mühit onun yaşayış mühiti adlanır. Dörd əsas yaşayış mühiti mövcuddur: su mühiti (hidrobiontlar üçün), torpaq-hava mühiti (quru canlıları üçün), torpaq mühiti (soxulcan, bitki kökləri) və canlı orqanizm mühiti (parazitlər üçün). Canlıların həyatına təsir edən amilləri ekoloji amillər adlandırırlar. Bunlar üç qrupa bölünür: abiotik amillər (cansız təbiətin təsiri — işıq, temperatur, rütubət, su, mineral maddələr), biotik amillər (canlıların bir-birinə təsiri — yırtıcılıq, rəqabət, simbioz, parazitlik) və antropogen amillər (insanın canlı aləmə birbaşa və dolayı təsiri). Müəyyən ərazidə yaşayan bütün canlıların məcmusu biosenoz, biosenozun cansız mühitlə birliyi isə ekosistem adlanır. Ekosistemdə üç funksional qrup fərqləndirilir: produsentlər (yaşıl bitkilər — fotosintez yolu ilə üzvi maddə sintez edirlər), konsumentlər (heyvanlar — hazır üzvi maddə istehlak edirlər) və redusentlər (bakteriya və göbələklər — üzvi maddələri parçalayırlar). Qida zəncirinin hər həlqəsindən növbəti həlqəyə enerjinin yalnız ~10%-i ötürülür, qalanı istilik kimi itirilir. Bioloji ritmlər — həyat proseslərinin müntəzəm dövri təkrarıdır; gündəlik ritmlərə yuxu/oyanma, mövsümi ritmlərə isə qışlama nümunə ola bilər.
Məsələn: «Bitki → Dovşan → Tülkü» qida zəncirində dovşan 1000 kkal enerji aldıqda tülküyə ancaq ~100 kkal ötürülür.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Qrup | Nümayəndələr | Rolu |
|---|---|---|
| Produsentlər | Yaşıl bitkilər | Fotosintez yolu ilə üzvi maddə sintez edirlər |
| Konsumentlər | Heyvanlar | Hazır üzvi maddə istehlak edirlər |
| Redusentlər | Bakteriya və göbələklər | Üzvi maddələri parçalayaraq qeyri-üzvi maddələrə çevirirlər |
Ekosistemdə üç funksional qrupun müqayisəsi
- 1Qida zənciri: Bitki → Dovşan → Tülkü
- 2Dovşanın aldığı enerji: Dovşan bitkidən 1000 kkal enerji alır.
- 3Tülküyə ötürülən enerji: 10 faiz qaydasına görə dovşan tülküyə yalnız 1000-in təxminən 10 faizini, yəni təqribən 100 kkal enerji ötürür. Qalan enerji istilik şəklində itirilir.
Biosenoz ilə ekosistemi qarışdırmayın. Biosenoz yalnız canlılar birliyidir. Ekosistem isə biosenoz ilə cansız mühitin birliyidir. Biosenoz tək başına ekosistem deyil.
Ekoloji amillərin üç qrupunu yadda saxlamaq üçün ilk hərfləri A-B-A kimi xatırlayın: Abiotik (cansız), Biotik (canlılar arası), Antropogen (insan).
Qaydalar
- 1Dörd yaşayış mühiti var: su, torpaq, torpaq-hava və canlı orqanizm (parazitlər üçün).
- 2Ekoloji amillər üç qrupa bölünür: abiotik (cansız), biotik (canlılar arası) və antropogen (insan).
- 3Ekosistem = biosenoz (canlılar birliyi) + abiotik mühit; biosenoz tək başına ekosistem deyil.
- 4Funksional qruplar: produsentlər (bitkilər — yaradır), konsumentlər (heyvanlar — istehlak edir), redusentlər (bakteriya/göbələk — parçalayır).
- 510% qaydası: qida zəncirinin hər həlqəsindən növbəti səviyyəyə enerjinin yalnız ~10%-i ötürülür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir