g9b-5.2· Fəsil 5: Ali sinir fəaliyyəti· ~13 dəq

Psixi funksiyalar: nitq, təfəkkür, yaddaş və yuxu

Siqnal sistemləri, təfəkkür, emosiyalar, yaddaş, yuxu.

İnsanın ali sinir fəaliyyəti (ASF) heyvanlardan əsaslı şəkildə fərqlənir: insanda ikinci siqnal sistemi mövcuddur. Birinci siqnal sistemi həm insanda, həm də heyvanlarda var; o, bilavasitə xarici aləmin əşya və hadisələrini — işığı, səsi, iyi, toxunuşu — siqnal kimi qavrayır. İkinci siqnal sistemi yalnız insana xasdır: söz — danışıq, yazı, işarə — ümumiləşdirilmiş qıcıq rolunu oynayır və birinci siqnal sisteminin əsasında inkişaf edir. Nitq — fikrin dil vasitəsilə ifadəsidir; nitq isə ikinci siqnal sisteminin əsasıdır. Təfəkkür anlayışları ümumiləşdirmək, mücərrədləşdirmək və məntiqi nəticə çıxarmaq qabiliyyətidir. Emosiyalar — hadisələrə münasibətin subyektiv yaşantısıdır. Yaddaş məlumatın qavranması (yadda saxlama), uzunmüddətli saxlanması və lazım olduqda yada salınması prosesidir; qısamüddətli yaddaş keçici, uzunmüddətli yaddaş isə sabit iz buraxır. Yuxu mərkəzi sinir sisteminin qoruyucu tormozlanmasıdır: sürətli (paradoksal) fazada beyinin fəallığı yüksək olur, yavaş (dərin) fazada isə tam istirahət baş verir; yuxu əzələ tonusunu, enerji ehtiyatını bərpa edir.

📌Nümunə

Məsələn, insanın «alma» sözünü eşidib almaya baxmadan ağzının sulanması yalnız ikinci siqnal sistemi sayəsində mümkündür.

Əsas terminlər

Birinci siqnal sistemi — Bilavasitə xarici aləmin əşya və hadisələrini (işıq, səs, iy, toxunuş) siqnal kimi qavrayan sistemdir. Həm insanda, həm də heyvanlarda mövcuddur.
İkinci siqnal sistemi — Sözün (danışıq, yazı, işarə) ümumiləşdirilmiş qıcıq rolunu oynadığı, yalnız insana xas olan siqnal sistemidir. Birinci siqnal sisteminin əsasında inkişaf edir.
Nitq — Fikrin dil vasitəsilə ifadəsidir. İkinci siqnal sisteminin əsasını təşkil edir.
Təfəkkür — Anlayışları ümumiləşdirmək, mücərrədləşdirmək və məntiqi nəticə çıxarmaq qabiliyyətidir.
Yaddaş — Məlumatın qavranması (yadda saxlama), uzunmüddətli saxlanması və lazım olduqda yada salınması prosesidir.
Yuxu — Mərkəzi sinir sisteminin qoruyucu tormozlanmasıdır. Əzələ tonusunu və enerji ehtiyatını bərpa edir.
Yaddaşın növləri
NövüXarakteristikasıİz buraxma
Qısamüddətli yaddaşKeçici xarakter daşıyırSabit iz buraxmır
Uzunmüddətli yaddaşDavamlı saxlanma təmin edirSabit iz buraxır

Qısamüddətli və uzunmüddətli yaddaşın müqayisəsi

✎İkinci siqnal sisteminin işi
  1. 1Verilən situasiya: İnsan 'alma' sözünü eşidir, lakin heç bir almanı görmür.
  2. 2Baş verən proses: Söz (ikinci siqnal) birinci siqnal sistemində formalaşmış alma obrazını canlandırır.
  3. 3Nəticə: İnsanın almaya baxmadan ağzının sulanması refleksi baş verir. Bu, yalnız ikinci siqnal sistemi sayəsində mümkündür.
🚫Tez-tez səhv

Səhv: Birinci siqnal sistemi yalnız heyvanlara, ikincisi isə insana aiddir. Düzgün: Birinci siqnal sistemi həm insanda, həm də heyvanda var; ikinci siqnal sistemi isə yalnız insana xasdır.

💡Qeyd

Yuxunun iki fazasını qarışdırmayın: sürətli (paradoksal) fazada beyin fəallığı yüksək olur, yavaş (dərin) fazada isə tam istirahət baş verir. 'Paradoksal' sözü kömək edə bilər — yuxu vaxtı beyin aktiv olması paradoksdur.

Qaydalar

  1. 1Birinci siqnal sistemi — bilavasitə əşya qıcıqları (işıq, səs, toxunuş) vasitəsilə işləyir; həm insanda, həm heyvanda mövcuddur.
  2. 2İkinci siqnal sistemi — söz (danışıq, yazı) ümumiləşdirilmiş qıcıq kimi çıxış edir; yalnız insana xasdır.
  3. 3Nitq ikinci siqnal sisteminin əsasıdır; təfəkkür isə ümumiləşdirmə, mücərrədləşdirmə və məntiqi nəticə çıxarmaqdan ibarətdir.
  4. 4Yaddaş üç prosesdən ibarətdir: qavrama (yadda saxlama), saxlama, yada salma; qısamüddətli və uzunmüddətli növləri var.
  5. 5Yuxu mərkəzi sinir sisteminin qoruyucu tormozlanmasıdır; sürətli (paradoksal) və dərin fazaları var, iş qabiliyyətini bərpa edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq