Ali sinir fəaliyyəti və reflekslər
ASF, şərti/şərtsiz reflekslər, tormozlanma, ASF tipləri.
Ali sinir fəaliyyəti (ASF) baş beyin qabığının iştirakı ilə həyata keçən mürəkkəb davranış və psixi proseslərin məcmusudur. Bu sahənin əsasını rus alimləri İ.M.Seçenov (refleks nəzəriyyəsi) və İ.P.Pavlov (şərti refleks təlimi) qoymuşdur. Reflekslər iki əsas qrupa bölünür: şərtsiz reflekslər — anadangəlmə, növə xas, dəyişməz; onların mərkəzi onurğa beyni və beyin kökündədir (əmmə, diz refleksi, göz qırpma). Şərti reflekslər isə həyat boyu qazanılan, fərdi, dəyişkən reaksiyalardır; onlar baş beyin qabığında müvəqqəti sinir əlaqələri yaranması yolu ilə formalaşır. Pavlovun klassik sınaqında it üçün zəng əvvəlcə biganə qıcıqdır; lakin zəng ilə yemin dəfələrlə birlikdə verilməsindən sonra yalnız zəngin səsi ağız suyunun ifrazına (şərti refleks) səbəb olur. Tormozlanma şərti reflekslərin fəaliyyətini dayandırır: xarici tormozlanma güclü yad qıcığın təsiri ilə, daxili tormozlanma isə şərtsiz qıcıq tətbiq edilmədikdə şərti refleksin sönməsi şəklində baş verir. ASF tipləri sinir proseslərinin gücü, tarazlığı və hərəkiliyinə görə müəyyən edilir; bunlar temperament tiplərini (sanqvinik, xolerik, fleqmatik, melanxolik) əsaslandırır.
Məsələn: uşaq dəfələrlə zəng eşidib yeməyi görərsə, zamanla yalnız zəngin özü ağzının sulanmasına — şərti refleksə — gətirib çıxaracaqdır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Şərtsiz refleks | Şərti refleks |
|---|---|---|
| Mənşəyi | Anadangəlmədir | Həyat boyu qazanılır |
| Xaslığı | Növə aiddir, bütün fərdlərdə eynidir | Fərdidir, hər orqanizmə xasdır |
| Dəyişkənliyi | Dəyişməzdir, sabit qalır | Dəyişkəndir, sönə bilər |
| Sinir mərkəzi | Onurğa beyni və beyin kökü | Baş beyin qabığı |
| Nümunə | Əmmə, diz refleksi, göz qırpma | Zəng səsinə ağız suyu ifrazı |
Cədvəl şərtsiz və şərti reflekslərin əsas fərqləndirici xüsusiyyətlərini göstərir.
- 1Başlanğıc vəziyyət: İt üçün zəng səsi biganə qıcıqdır — heç bir reaksiya (ağız suyu ifrazı) yaratmır. Qida isə şərtsiz qıcıqdır — təbii olaraq ağız suyu ifrazına səbəb olur.
- 2Birləşdirmə mərhələsi: Zəng səsi ilə yemək dəfələrlə birlikdə verilir. Hər dəfə əvvəlcə zəng çalınır, dərhal ardınca qida təqdim olunur.
- 3Şərti refleksin yaranması: Müəyyən təkrarlardan sonra yalnız zəng səsinin özü ağız suyunun ifrazına səbəb olur. Zəng artıq şərti qıcığa çevrilib — it şərti refleks qazanmışdır.
- 4Refleksin əsası: Baş beyin qabığında eşitmə mərkəzi (zəng) ilə qida mərkəzi arasında müvəqqəti sinir əlaqəsi yaranmışdır.
Şagirdlər tez-tez şərtsiz refleksləri şərti reflekslərlə qarışdırır. Yadda saxla: şərtsiz refleks anadangəlmədir və dəyişməzdir (məsələn, göz qırpma); şərti refleks isə öyrənilir və dəyişkəndir (məsələn, zəng səsinə ağız suyu ifrazı).
ASF tipləri ilə temperament tipləri arasında əlaqəni belə yadda saxla: sanqvinik güclü, tarazlı, hərəkətli; xolerik güclü, tarazsız; fleqmatik güclü, tarazlı, az hərəkətli; melanxolik zəif tipdir.
Qaydalar
- 1Şərtsiz reflekslər anadangəlmə, növə xas və dəyişməzdir; mərkəzi onurğa beyni və beyin kökündədir.
- 2Şərti reflekslər həyatda qazanılır, fərdidir, dəyişkəndir; baş beyin qabığında yaranır.
- 3Pavlovun sınaqlarında şərti qıcıq (zəng) şərtsiz qıcıqla (qida) dəfələrlə birləşdirildikdə şərti refleks formalaşır.
- 4Tormozlanma xarici (yad güclü qıcığın təsiri) və daxili (şərtsiz qıcıq olmadıqda sönmə) növlərə bölünür.
- 5ASF tipləri sinir proseslərinin gücü, tarazlığı, hərəkiliyinə görə fərqlənir: sanqvinik, xolerik, fleqmatik, melanxolik.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir