Təbii seçmə, uyğunlaşma və növəmələgəlmə
Yaşamaq uğrunda mübarizə, təbii seçmə, mikrotəkamül, antropogenez.
Darvin nəzəriyyəsinin əsasını yaşamaq uğrunda mübarizə və təbii seçmə təşkil edir. Yaşamaq uğrunda mübarizənin üç forması var: növdaxili mübarizə (eyni növün fərdləri eyni ehtiyaclar uğrunda rəqabət aparır — ən kəskin forma), növlərarası mübarizə (yırtıcı-şikar, rəqabət edən növlər) və əlverişsiz cansız mühit şəraitinə qarşı mübarizə (soyuq, quraqlıq, pH dəyişmələri). Təbii seçmə bu mübarizənin nəticəsində işləyir: irsi dəyişkənlik sayəsində müəyyən fərdlər ətraf mühitə daha yaxşı uyğunlaşır, sağ qalır və nəsil verir — beləliklə faydalı əlamətlər populyasiyada toplanır. Uyğunlaşmalar (adaptasiyalar) quruluş, qoruyucu/xəbərdaredici rəng, mimikriya və davranış şəklində olur, lakin nisbi xarakter daşıyır: yalnız müəyyən şəraitdə faydalıdır. Mikrotəkamül populyasiya daxilindəki kiçik dəyişiklikləri əhatə edir; coğrafi və ya ekoloji izolyasiya zamanı bu dəyişikliklər toplandıqda yeni növ yarana bilir. Antropogenezdə isə bioloji amillərlə yanaşı sosial amillər — əmək, nitq, təfəkkür, ictimai həyat — həlledici rol oynadı.
Məsələn, ağcaqanad populyasiyasında DDT-yə qarşı müqavimət geni daşıyan fərdlər DDT istifadəsindən sonra sağ qalaraq çoxaldı — beləcə bir neçə nəsil ərzində populyasiya müqavimətli hala gəldi.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Forma | İştirak edənlər | Xarakteristikası |
|---|---|---|
| Növdaxili mübarizə | Eyni növün fərdləri | Ən kəskin forma; eyni ehtiyaclar (qida, yer, cütləşmə) uğrunda rəqabət |
| Növlərarası mübarizə | Müxtəlif növlər | Yırtıcı-şikar münasibətləri, rəqabət edən növlər arasında mübarizə |
| Əlverişsiz cansız mühit şəraitinə qarşı mübarizə | Orqanizm və mühit | Soyuq, quraqlıq, pH dəyişmələri kimi amillərə qarşı mübarizə |
Darvinə görə yaşamaq uğrunda mübarizənin üç əsas forması
- 1Başlanğıc vəziyyət: Ağcaqanad populyasiyasında təsadüfi mutasiya nəticəsində bəzi fərdlər DDT-yə qarşı müqavimət geni daşıyır.
- 2DDT tətbiqi: Əraziyə DDT insektisidi tətbiq edilir. Müqavimətsiz fərdlər məhv olur.
- 3Seçmə: Müqavimət geni daşıyan fərdlər sağ qalır və çoxalaraq nəsil verir.
- 4Nəticə: Bir neçə nəsil ərzində populyasiya əsasən DDT-yə davamlı fərdlərdən ibarət olur — təbii seçmə nəticəsində populyasiya müqavimətli hala gəlir.
Təbii seçməni şüurlu və ya məqsədyönlü proses kimi təqdim etmək səhvdir. Təbii seçmə şüurlu deyil — o, sadəcə mühitə uyğun fərdlərin sağ qalması və çoxalması əsasında işləyir.
Uyğunlaşmalar nisbi xarakter daşıyır. Müəyyən şəraitdə faydalı olan əlamət şərait dəyişdikdə zərərli ola bilər — hər hansı adaptasiyaya mütləq üstünlük kimi baxmaq olmaz.
Qaydalar
- 1Yaşamaq uğrunda mübarizənin ən kəskin forması növdaxili mübarizədir, çünki eyni növün fərdləri eyni ehtiyaclar (qida, yer, cütləşmə) uğrunda rəqabət aparır.
- 2Təbii seçmə məqsədyönlü deyil — o, şüurlu deyil; sadəcə mühitə uyğun fərdlərin sağ qalması və çoxalması əsasında işləyir.
- 3Uyğunlaşma (adaptasiya) nisbi xarakter daşıyır: müəyyən şəraitdə faydalı olan əlamət şərait dəyişdikdə zərərli ola bilər.
- 4Mikrotəkamül populyasiya daxilindəki dəyişiklikləri əhatə edir; coğrafi və ya ekoloji izolyasiya bu dəyişiklikləri növəmələgəlməyə çatdıra bilər.
- 5Antropogenezdə (insanın yaranmasında) sosial amillər — əmək, nitq, təfəkkür, ictimai həyat — bioloji amillərlə yanaşı həlledici əhəmiyyət kəsb etdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir