Cinsi çoxalma, mayalanma və fərdi inkişaf
Qametogenez, mayalanma, bitkilərdə ikiqat mayalanma, ontogenez.
Cinsi çoxalmada xüsusi cinsi hüceyrələr — qametlər — iştirak edir. Qametogenez zamanı haploid (n) qametlər yaranır: erkək qametlər olan spermatozoidlər kiçik, hərəkətli, qamçılı hüceyrələrdir; dişi qametlər olan yumurta hüceyrələri isə iri, ehtiyat qida maddələri ilə zəngindir. Mayalanma — spermatozoidin yumurta hüceyrəsi ilə birləşməsidir; nəticədə diploid (2n) ziqot əmələ gəlir. Mayalanma xarici (suda — qurbağa, balıq) və daxili (quruda — məməlilər, quşlar) ola bilər. Çiçəkli bitkilərdə çiçək tozcuğu dişicik ağızcığına düşdükdən sonra cücərərək tozcuq borusu əmələ gətirir; bu boruda iki spermi hüceyrəsi olur — biri yumurta hüceyrəsi ilə birləşib ziqotu (2n), digəri isə mərkəzi hüceyrə ilə birləşib triploid endospermi (3n) yaradır. Bu proses Sergey Navaşin tərəfindən kəşf edilmiş ikiqat mayalanmadır. Fərdi inkişaf (ontogenez) embrional dövrdən (ziqotdan doğuma/cücərməyə qədər) və postembrional dövrdən ibarətdir; postembrional inkişaf birbaşa (balıqlar, quşlar, məməlilər) yaxud metamorfozla (qurbağa, kəpənək) gedir.
Məsələn, qurbağada yumurta → sürfə (iti qayratan) → metamorfoz → yetkin fərd ardıcıllığı postembrional metamorfoz inkişafına nümunədir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Əlamət | Spermatozoid (erkək qamet) | Yumurta hüceyrəsi (dişi qamet) |
|---|---|---|
| Ploidluq | Haploid (n) | Haploid (n) |
| Ölçü | Kiçik | İri |
| Hərəkətlilik | Hərəkətlidir, qamçılıdır | Hərəkətsizdir |
| Qida ehtiyatı | Azdır | Zəngin ehtiyat qida maddələri var |
Hər iki qamet haploid (n) olsa da, quruluş və funksiyasına görə kəskin fərqlənir.
- 1Birinci mərhələ: Dişi qurbağa yumurtalarını suya qoyur; xarici mayalanma baş verir — erkək qurbağa spermatozoidləri suda yumurtaları mayalandırır.
- 2İkinci mərhələ: Mayalanmış yumurtadan sürfə (iti qayratan) çıxır. İti qayratan balığa bənzəyir: suda üzür, qəlsəmə ilə nəfəs alır, quyruğu olur.
- 3Üçüncü mərhələ: Metamorfoz başlayır: quyruq yox olur, ətraflar (ayaqlar) əmələ gəlir, qəlsəmə yerini ağciyərə verir. Bədən quruluşu tam dəyişir.
- 4Dördüncü mərhələ: Metamorfoz tamamlanır — yetkin qurbağa forması alınır. Yetkin qurbağa həm suda, həm də quruda yaşaya bilir.
Qametləri diploid (2n) hesab etmək ən geniş yayılmış səhvdir. Qametlər — spermatozoid və yumurta hüceyrəsi — həmişə haploid (n) olur. Diploid (2n) yalnız mayalanmadan sonra yaranan ziqotdur.
İkiqat mayalanma yalnız çiçəkli bitkilərə xasdır. Heyvanlarda və digər bitki qruplarında belə proses baş vermir. Bu anlayışı heyvanların mayalanması ilə qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1Qametlər haploiddir (n): spermatozoid kiçik və hərəkətlidir, yumurta hüceyrəsi iri və qida ehtiyatlıdır.
- 2Mayalanma zamanı spermatozoid + yumurta hüceyrəsi → ziqot (2n); xarici mayalanma suda, daxili mayalanma quruluq mühitdə baş verir.
- 3Çiçəkli bitkilərdə ikiqat mayalanma: bir spermi → ziqot (2n), digər spermi → endosperm (3n); kəşf edən: S.Q.Navaşin.
- 4Ontogenez iki dövrə bölünür: embrional (ziqotdan doğuma/cücərməyə) və postembrional (birbaşa yaxud metamorfozla).
- 5Ümumi səhv: qametləri diploid (2n) saymaq — qametlər haploid (n) olur; ikiqat mayalanma yalnız çiçəkli bitkilərə xasdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir