Növ, onun kriteriləri və populyasiya
Növ anlayışı, 5 kriteriya; populyasiyanın quruluşu.
Növ — mənşəyi və quruluşu oxşar, eyni xromosom dəstinə malik, sərbəst çarpazlaşaraq məhsuldar nəsil verən və müəyyən areal tutan fərdlər toplusudur. Növü müəyyən etmək üçün beş kriteriyadan kompleks şəkildə istifadə olunur: morfoloji kriteriya xarici quruluş və anatomik əlamətləri; fizioloji kriteriya həyat proseslərini (böyümə, qidalanma, tənəffüs); genetik kriteriya xromosom sayı və quruluşunu; coğrafi kriteriya fərdlərin tutduğu areal (yayılma zonasını); ekoloji kriteriya isə yaşayış şəraitini (temperatur, işıq, qida) əhatə edir. Genetik kriteriya ən etibarlı sayılır, çünki xromosom sayı fərqli olan fərdlər çarpazlaşsa belə məhsuldar nəsil verə bilmir. Bir kriteriya tək başına növü müəyyən etmək üçün kifayət deyil. Populyasiya isə eyni növün müəyyən ərazidə birgə yaşayan, bir-biri ilə sərbəst çarpazlaşan fərdlər qrupudur; o, say, sıxlıq, yaş və cins quruluşu ilə xarakterizə olunur və təkamülün elementar vahidi hesab edilir.
Məsələn: at (2n=64) ilə eşşək (2n=62) çarpazlaşdırıla bilsə də, xromosom sayları fərqli olduğundan alınan qatır steril (məhsulsuz) olur; deməli, genetik kriteriyaya görə at və eşşək ayrı növlərdir.
Əsas terminlər
| Kriteriya | Nəyi əhatə edir |
|---|---|
| Morfoloji kriteriya | Xarici quruluş və anatomik əlamətlər |
| Fizioloji kriteriya | Həyat prosesləri: böyümə, qidalanma, tənəffüs |
| Genetik kriteriya | Xromosomların sayı və quruluşu |
| Coğrafi kriteriya | Fərdlərin tutduğu areal (yayılma zonası) |
| Ekoloji kriteriya | Yaşayış şəraiti: temperatur, işıq, qida |
Növü müəyyən etmək üçün bu beş kriteriyadan kompleks şəkildə istifadə olunur. Tək bir kriteriya kifayət deyil.
- 1Verilənlər: Atın xromosom sayı 2n=64, eşşəyin xromosom sayı 2n=62-dir. Hər ikisi xarici görünüşcə oxşardır (morfoloji kriteriya üst-üstə düşə bilər).
- 2Çarpazlaşma: At və eşşək sərbəst çarpazlaşdırıla bilir. Nəticədə qatır alınır.
- 3Nəticənin yoxlanması: Alınan qatır məhsuldar deyil — steril (məhsulsuz) olur, yəni nəsil verə bilmir.
- 4Səbəb: Xromosom sayları fərqli olduğundan (64 və 62) meyoz bölünmə zamanı xromosomlar düzgün cütləşə bilmir. Bu, məhsuldar nəslin yaranmasına mane olur.
- 5Nəticə: Genetik kriteriyaya görə at və eşşək ayrı-ayrı növlərdir. Morfoloji oxşarlığa baxmayaraq, xromosom saylarının fərqli olması onların eyni növ olmadığını sübut edir.
Tələbələr çox vaxt yalnız xarici görünüşə (morfoloji kriteriyaya) əsaslanaraq növü təyin etməyə çalışırlar. Bu, yanılmalara gətirib çıxarır — məsələn, at və eşşək xarici görünüşcə oxşar olsa da, ayrı növdürlər. Növü müəyyən etmək üçün beş kriteriyadan kompleks şəkildə istifadə olunmalıdır.
Genetik kriteriyanın ən etibarlı olmasının səbəbini belə yadda saxla: xromosom sayı fərqli olan fərdlər çarpazlaşsa belə, onların meyoz bölünməsi pozulduğu üçün məhsuldar nəsil alına bilmir. Bu, təbiətin növləri qoruyan ən güclü səddidir.
Qaydalar
- 1Növ — mənşəyi oxşar, eyni xromosom dəstinə malik, sərbəst çarpazlaşaraq məhsuldar nəsil verən və müəyyən areal tutan fərdlər toplusudur.
- 2Növün 5 kriteriyası: morfoloji, fizioloji, genetik, coğrafi, ekoloji; növü müəyyən etmək üçün onlardan kompleks şəkildə istifadə edilir.
- 3Genetik kriteriya ən etibarlı kriteriya sayılır, çünki xromosom sayı fərqli olan fərdlər məhsuldar nəsil verə bilmir.
- 4Bir kriteriya tək başına növü müəyyən etmək üçün kifayət deyil — yalnız morfoloji əlamətlərə əsaslanmaq yanılmalara gətirib çıxarır.
- 5Populyasiya — eyni növün müəyyən ərazidə yaşayan, sərbəst çarpazlaşan fərdlər qrupudur; say, sıxlıq, yaş və cins quruluşu ilə xarakterizə olunur; təkamülün elementar vahididir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir