g9b-3.1· Fəsil 3: Orqanizm tam bir sistemdir· ~13 dəq

Orqanizmlərin çoxşəkilliliyi və çoxalma formaları

Bir/çoxhüceyrəli; qeyri-cinsi və cinsi çoxalma.

Canlı aləm iki böyük qrupa bölünür: birhüceyrəli (bakteriya, amöb, evglena, maya göbələyi) və çoxhüceyrəli (bitkilər, heyvanlar, çoxhüceyrəli göbələklər) orqanizmlər. Çoxhüceyrəlilərdə hüceyrələr ixtisaslaşaraq toxumaları, toxumalar isə orqanları əmələ gətirir — bu bölüm əmək bölgüsünü artırır. Çoxalma canlıların əsas xassəsidir və iki əsas formada olur. Qeyri-cinsi çoxalmada yalnız bir valideyn iştirak edir, nəsil genetik cəhətdən valideynlə eynidir: bakteriya və amöb ikiyə bölünmə, hidra və maya göbələyi tumurcuqlanma, göbələk və ayıdöşəyi spor, bitkinin kökü, gövdəsi və ya yarpağı vasitəsilə isə vegetativ çoxalma həyata keçirir. Cinsi çoxalmada iki valideynin gametləri birləşərək ziqot əmələ gətirir; mayalanma nəticəsində yaranan nəsil genetik cəhətdən valideynlərdən fərqlidir, bu da uyğunlaşma imkanını artırır.

📌Nümunə

Məsələn: hidranın bədənindəki kiçik çıxıntı böyüyüb yeni fərd halına gəlir — bu, tumurcuqlanma yolu ilə qeyri-cinsi çoxalmadır.

Qrafiklər

Çoxalma formaları: qeyri-cinsi (bölünmə, tumurcuqlanma, spor, vegetativ) və cinsi (qametlərlə)
Çoxalma formaları: qeyri-cinsi (bölünmə, tumurcuqlanma, spor, vegetativ) və cinsi (qametlərlə)

Əsas terminlər

Birhüceyrəli orqanizm — Bütün həyati funksiyaları tək bir hüceyrə ilə yerinə yetirən orqanizm (məsələn, bakteriya, amöb, evglena, maya göbələyi).
Çoxhüceyrəli orqanizm — Hüceyrələri ixtisaslaşaraq toxuma və orqanları əmələ gətirən orqanizm (məsələn, bitkilər, heyvanlar, çoxhüceyrəli göbələklər).
Qeyri-cinsi çoxalma — Yalnız bir valideynin iştirak etdiyi, nəslin genetik cəhətdən valideynlə eyni olduğu çoxalma forması.
Cinsi çoxalma — İki valideynin gametlərinin birləşərək ziqot əmələ gətirdiyi, nəsildə genetik müxtəlifliyin yarandığı çoxalma forması.
Ziqot — Cinsi çoxalmada iki valideynin gametlərinin birləşməsi (mayalanma) nəticəsində əmələ gələn hüceyrə.
Vegetativ çoxalma — Qeyri-cinsi çoxalmanın bir növü olub bitkinin kök, gövdə və ya yarpaq kimi orqanları vasitəsilə yeni fərdin əmələ gəlməsi.
Qeyri-cinsi çoxalmanın növləri
Çoxalma növüNümunə orqanizmlər
İkiyə bölünməBakteriya, amöb
TumurcuqlanmaHidra, maya göbələyi
Sporla çoxalmaGöbələk, ayıdöşəyi
Vegetativ çoxalmaBitkilər (kök, gövdə, yarpaq)

Qeyri-cinsi çoxalmanın dörd əsas növü və onlara aid nümunə orqanizmlər.

✎Hidranın tumurcuqlanma yolu ilə çoxalması
  1. 1Başlanğıc: Hidranın bədənində kiçik bir çıxıntı (tumurcuq) əmələ gəlir.
  2. 2Böyümə: Tumurcuq tədricən böyüyür, ölçüsü artır.
  3. 3Ayrılma: Böyümüş tumurcuq valideyn orqanizmdən ayrılır.
  4. 4Nəticə: Ayrılan tumurcuq müstəqil şəkildə yeni hidra fərdi kimi yaşamağa başlayır.
🚫Tez-tez səhv

Vegetativ çoxalma qeyri-cinsi çoxalmanın bir növüdür — bir valideyn iştirak edir, nəsil genetik surətdir. Onu cinsi çoxalma ilə qarışdırmaq olmaz; cinsi çoxalmada iki valideynin gametləri birləşir.

💡Qeyd

Qeyri-cinsi çoxalmada nəsil valideynin genetik surəti olduğu üçün onları eyni genetik quruluşa malik "klon" adlandırmaq olar. Cinsi çoxalmada isə nəsil valideynlərdən fərqli genetik tərkibə malikdir.

Qaydalar

  1. 1Birhüceyrəli orqanizmlər (bakteriya, amöb, evglena) bütün həyati funksiyaları tək hüceyrə ilə yerinə yetirir; çoxhüceyrəlilərdə isə hüceyrələr toxuma və orqanlara ixtisaslaşır.
  2. 2Qeyri-cinsi çoxalmada yalnız bir valideyn iştirak edir: nəsil valideynin genetik surətidir (klon).
  3. 3Qeyri-cinsi çoxalma növləri: ikiyə bölünmə (bakteriya, amöb), tumurcuqlanma (hidra, maya), sporla çoxalma (göbələk, mamır), vegetativ çoxalma (bitkilərdə).
  4. 4Cinsi çoxalmada iki valideynin gametləri birləşir → ziqot; nəsildə genetik müxtəliflik yaranır.
  5. 5Vegetativ çoxalma qeyri-cinsi çoxalmanın bir növüdür — bir valideyn, klon nəsil; cinsi çoxalma ilə qarışdırılmamalıdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq