Hüceyrənin bölünməsi: dövriyyə, xromosomlar və mitoz
Hüceyrə dövriyyəsi, xromosomlar, mitozun mərhələləri.
Hüceyrə dövriyyəsi, hüceyrənin bir bölünmədən növbəti bölünməyə qədər keçdiyi ardıcıl prosesdir. Dövriyyə iki əsas mərhələdən ibarətdir: interfaza (G₁ + S + G₂) və bölünmə (mitoz + sitokinez). G₁ mərhələsində hüceyrə böyüyür, zülal sintez edir; S mərhələsində DNT ikiləşir (replikasiya), hər xromosom iki qardaş xromatiddən ibarət olur; G₂-də bölünmə üçün hazırlıq tamamlanır. Xromosomlar DNT və zülal kompleksindən ibarət olub, sentromerlə bağlı xromatidlərdən təşkil olunur. Somatik hüceyrələr diploid (2n), cinsi hüceyrələr isə haploid (n) xromosom sayına malikdir. Mitoz özü dörd ardıcıl mərhələdən keçir: profazada xromosomlar qısalıb görünür və nüvə qişası dağılır; metafazada xromosomlar hüceyrənin ekvator müstəvisində düzülür; anafazada qardaş xromatidlər qütblərə çəkilir; telofazada iki ayrı nüvə formalaşır. Nəticədə bir ana hüceyrədən genetik cəhətdən eyni iki diploid qız hüceyrə (2n→2n) əmələ gəlir.
Məsələn: 46 xromosomlu (2n=46) insan somatik hüceyrəsi mitozdan keçdikdə hər iki qız hüceyrə də 46 xromosomlu olur.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Mərhələ | Baş verən hadisələr |
|---|---|
| Profaza | Xromosomlar qısalıb görünür; nüvə qişası dağılır |
| Metafaza | Xromosomlar hüceyrənin ekvator müstəvisində düzülür |
| Anafaza | Qardaş xromatidlər sentromerdən ayrılaraq hüceyrənin əks qütblərinə çəkilir |
| Telofaza | İki ayrı nüvə formalaşır; sitokinez baş verir |
Mitoz dörd ardıcıl mərhələdən keçir. Nəticədə bir ana hüceyrədən iki genetik eyni qız hüceyrə əmələ gəlir.
- 1Başlanğıc hüceyrə: İnsan somatik hüceyrəsi 46 xromosoma malikdir (2n=46). Hüceyrə interfazanın G₁ mərhələsində böyüyür, zülal sintez edir.
- 2DNT ikiləşməsi (S mərhələsi): S mərhələsində DNT replikasiya olunur. Hər xromosom iki qardaş xromatiddən ibarət olur, lakin xromosom sayı dəyişmir (hələ 46 xromosom, hərəsi iki xromatidli).
- 3Bölünməyə hazırlıq (G₂): G₂ mərhələsində hüceyrə bölünmə üçün son hazırlığı tamamlayır, bölünmə üçün lazım olan zülallar sintez olunur.
- 4Mitoz: Profaza: Xromosomlar qısalıb qalınlaşır, mikroskop altında görünən olur. Nüvə qişası dağılmağa başlayır.
- 5Mitoz: Metafaza: Xromosomlar hüceyrənin ekvator müstəvisində (ortasında) düzülür. Sentromerlər bölünmə milinə bağlanır.
- 6Mitoz: Anafaza: Qardaş xromatidlər sentromerdən ayrılır və hüceyrənin əks qütblərinə çəkilir. Hər qütbə 46 xromatid (artıq müstəqil xromosom sayılır) hərəkət edir.
- 7Mitoz: Telofaza: Hər iki qütb ətrafında nüvə qişası yenidən formalaşır. İki ayrı nüvə əmələ gəlir.
- 8Sitokinez: Sitoplazma bölünür. Nəticədə hər birində 46 xromosom (2n=46) olan genetik cəhətdən eyni iki qız hüceyrə əmələ gəlir.
Səhv: Mitoz haploid hüceyrə əmələ gətirir. Düzgün: Mitoz nəticəsində diploid (2n) qız hüceyrələr əmələ gəlir. Meyozdan fərqli olaraq mitoz xromosom sayını yarıya endirmir — bir ana hüceyrədən iki genetik eyni diploid qız hüceyrə alınır (2n→2n).
İnterfaza mərhələlərinin ardıcıllığını yadda saxlamaq üçün: G₁ (Growth = böyümə) → S (Synthesis = DNT sintezi) → G₂ (Growth 2 = ikinci böyümə və hazırlıq). S mərhələsi interfazanın mərkəzində yerləşir — DNT ikiləşməsi məhz bu mərhələdə baş verir.
Qaydalar
- 1Hüceyrə dövriyyəsi interfaza (G₁ → S → G₂) və bölünmə mərhələlərindən ibarətdir; DNT ikiləşməsi S mərhələsində baş verir.
- 2Xromosom DNT + zülal kompleksindən ibarətdir; bölünmə zamanı hər xromosom sentromerle bağlı iki qardaş xromatiddən ibarət olur.
- 3Somatik hüceyrələr diploid (2n), cinsi hüceyrələr (qametlər) haploiddir (n).
- 4Mitozun mərhələləri ardıcıllıqla: profaza → metafaza → anafaza → telofaza; nəticədə 1 ana hüceyrədən 2 diploid qız hüceyrə (2n→2n) əmələ gəlir.
- 5Mitoz böyümə, regenerasiya və qeyri-cinsi çoxalmanı təmin edir; meyozdan fərqli olaraq haploid hüceyrə əmələ gətirmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir