g9b-2.3· Fəsil 2: Hüceyrə — canlının quruluş və inkişaf vahidi· ~13 dəq

Genetik kod və zülalların biosintezi

İrsi məlumat, genetik kod, transkripsiya və translyasiya.

İrsi məlumat DNT molekulunun nukleotid ardıcıllığında şifrəli şəkildə saxlanılır. Genetik kod prinsipi belədir: üç ardıcıl nukleotid (triplet və ya kodon) bir amin turşusunu kodlaşdırır. Genetik kodun iki mühüm xüsusiyyəti var: universallıq (bütün canlılarda eyni kodonlar eyni amin turşusunu kodlaşdırır) və cırlaşma (bir amin turşusu bir neçə müxtəlif kodon tərəfindən kodlaşdırıla bilər). Zülalların biosintezi iki ardıcıl mərhələdə baş verir. Birinci mərhələ — transkripsiya — hüceyrə nüvəsində gedir: DNT şablonu üzərində fermentlər köməyi ilə informasiya RNT-si (i-RNT) sintez edilir; bu proses zamanı komplementarlıq qanununa görə A-T, G-S cütləri A-U, G-S ilə əvəz olunur. İkinci mərhələ — translyasiya — sitoplazmanın ribosomlarında baş verir: i-RNT-nin kodonları ardıcıl oxunur, transfer RNT-ləri (t-RNT) antikodonları vasitəsilə uyğun amin turşularını gətirir, bunlar birləşərək polipeptid zənciri əmələ gətirir. Proses AUQ start kodonu ilə başlayır, UAA, UAG və ya UGA stop kodonları ilə dayanır.

📌Nümunə

Məsələn: DNT-də …TAC… ardıcıllığı transkripsiyada …AUG… kodonuna çevrilir və bu kodon metionin amin turşusunu kodlaşdırır.

Qrafiklər

Genetik kod: mRNT-nin hər üç nukleotidi (kodon/triplet) bir aminoturşunu kodlaşdırır
Genetik kod: mRNT-nin hər üç nukleotidi (kodon/triplet) bir aminoturşunu kodlaşdırır

Əsas terminlər

Genetik kod — DNT molekulunun nukleotid ardıcıllığında irsi məlumatın şifrələnmə üsulu; üç ardıcıl nukleotid (triplet/kodon) bir amin turşusunu kodlaşdırır.
Transkripsiya — Zülal biosintezinin birinci mərhələsi; hüceyrə nüvəsində DNT şablonu üzərində fermentlərin köməyi ilə informasiya RNT-sinin (i-RNT) sintez edilməsi prosesi.
Translyasiya — Zülal biosintezinin ikinci mərhələsi; sitoplazmanın ribosomlarında i-RNT kodonlarının ardıcıl oxunması və t-RNT-nin uyğun amin turşularını gətirərək polipeptid zənciri yaratması.
Kodon (triplet) — DNT və ya i-RNT-də ardıcıl üç nukleotiddən ibarət vahid; hər bir kodon bir amin turşusunu kodlaşdırır.
Antikodon — Transfer RNT-nin (t-RNT) tərkibində olan və i-RNT-dəki kodona komplementar olan üç nukleotidlik ardıcıllıq; translyasiya zamanı düzgün amin turşusunun gətirilməsini təmin edir.
Start kodon — Translyasiyanın başlanğıcını təyin edən AUQ kodonu; metionin amin turşusunu kodlaşdırır.
Transkripsiya və translyasiyanın müqayisəsi
XüsusiyyətTranskripsiyaTranslyasiya
Baş verdiyi yerHüceyrə nüvəsiSitoplazma (ribosomlar)
ŞablonDNTi-RNT
Məhsuli-RNTPolipeptid zənciri
KomplementarlıqA-U, G-SKodon-antikodon uyğunluğu
Başlanğıc siqnalıMüvafiq promotor sahəAUQ start kodonu
Sonlanma siqnalıTerminator sahəUAA, UAQ və ya UQA stop kodonları

Zülal biosintezinin iki mərhələsinin əsas fərqləri

✎DNT-dən amin turşusuna keçid nümunəsi
  1. 1DNT şablonu: DNT zəncirində ...TAC... ardıcıllığı mövcuddur.
  2. 2Transkripsiya (nüvədə): Komplementarlıq qanununa əsasən T→A, A→U, C→Q çevrilir. Nəticədə i-RNT-də ...AUQ... kodonu yaranır.
  3. 3Translyasiya (ribosomda): i-RNT-dəki AUQ kodonunu tanıyan t-RNT öz antikodonu ilə metionin amin turşusunu gətirir.
  4. 4Nəticə: AUQ start kodonu metionin amin turşusunu kodlaşdırır və polipeptid zəncirinin sintezi başlanır.
🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər tez-tez transkripsiyanı 'DNT-dən DNT-yə' və ya translyasiyanı 'RNT-dən DNT-yə' kimi səhv salırlar. Düzgün ardıcıllıq: DNT → i-RNT (transkripsiya, nüvədə) → zülal (translyasiya, ribosomda).

⚠️Diqqət

Transkripsiya zamanı DNT-dəki timin (T) urasilə (U) əvəz olunur, sitozin (S) isə quaninlə (G) cütləşir. A-U cütləşməsini unutmaq ən çox yayılmış səhvdir — DNT-dəki A-T RNT-də A-U olur.

Qaydalar

  1. 1Genetik kod üçlüdür: hər kodon (triplet) ardıcıl 3 nukleotiddən ibarətdir və bir amin turşusunu kodlaşdırır.
  2. 2Genetik kod universaldır — bütün canlı orqanizmlərdə (bakteriyadan insana qədər) eyni kodonlar eyni amin turşularını kodlaşdırır.
  3. 3Genetik kod cırlaşmışdır — bir amin turşusu bir neçə müxtəlif kodon tərəfindən kodlaşdırıla bilər, lakin bir kodon yalnız bir amin turşusunu kodlaşdırır.
  4. 4Transkripsiya nüvədə gedir: DNT şablonu üzərində i-RNT sintez edilir (A↔U, G↔S komplementarlığı ilə).
  5. 5Translyasiya ribosomda gedir: i-RNT-nin kodonları oxunur, t-RNT antikodonları amin turşularını gətirir, AUG başladır, UAA/UAG/UGA dayandırır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq