Maddələr və enerji mübadiləsi: fotosintez və tənəffüs
Metabolizm, avtotrof (fotosintez) və heterotrof mübadilə.
Maddələr mübadiləsi (metabolizm) canlı hüceyrədə baş verən bütün kimyəvi reaksiyaların məcmusudur və iki əks istiqamətli prosesdən ibarətdir. Assimilyasiya (plastik mübadilə) zamanı sadə maddələrdən mürəkkəb üzvi molekullar sintez edilir, bu proses enerji udulmasını tələb edir. Dissimilyasiya (energetik mübadilə) zamanı isə mürəkkəb üzvi maddələr parçalanır, enerji (ATF şəklində) azad olur. Avtotrof orqanizmlər (yaşıl bitkilər, bir sıra bakteriyalar) üzvi maddəni özləri sintez edə bilir; bu, fotosintez (işıq enerjisi) və ya xemosintez (kimyəvi enerji) yolu ilə həyata keçirilir. Heterotrof orqanizmlər isə hazır üzvi maddə ilə qidalanır. Fotosintez xloroplastda iki fazada gedir: işıq fazasında (tilakoidlərdə) su molekulları parçalanır, O₂ ayrılır, ATF və NADFH₂ yaranır; qaranlıq fazada (stromada) CO₂ fiksasiya edilərək qlükoza (C₆H₁₂O₆) sintez olunur. Hüceyrə tənəffüsü mitoxondridə baş verir: qlükoza O₂ iştirakı ilə CO₂, H₂O-ya parçalanır, ATF enerjisi ayrılır.
Məsələn: bir yaşıl yarpaqdakı xloroplast günəş enerjisindən istifadə edərək 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ reaksiyasını həyata keçirir, hazır qlükoza isə mitoxondridə tənəffüs üçün yandırılır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Əlamət | İşıq fazası | Qaranlıq faza |
|---|---|---|
| Harada baş verir | Tilakoidlərdə | Stromada |
| Əsas proses | Su molekulları parçalanır, O₂ ayrılır | CO₂ fiksasiya edilərək qlükoza sintez olunur |
| Nə yaranır | ATF, NADFH₂, O₂ | Qlükoza (C₆H₁₂O₆) |
| Enerji mənbəyi | İşıq enerjisi tələb olunur | İşıq fazasında yaranan ATF və NADFH₂ istifadə edilir |
Fotosintez işıq fazasında su parçalanır, qaranlıq fazada isə karbon qazı qlükozaya çevrilir.
- 1Fotosintez: Yaşıl yarpağın xloroplastları günəş enerjisindən istifadə edərək 6CO₂ + 6H₂O reaksiyası ilə qlükoza (C₆H₁₂O₆) sintez edir və yan məhsul olaraq 6O₂ ayrılır.
- 2Hüceyrə tənəffüsü: Sintez olunan qlükoza mitoxondriyə daşınır, burada O₂ iştirakı ilə CO₂ və H₂O-ya parçalanır, ATF enerjisi ayrılır.
- 3Proseslərin əlaqəsi: Hər iki proses eyni vaxtda gedə bilər: gündüz fotosintez və tənəffüs birlikdə baş verir, gecə isə yalnız tənəffüs davam edir.
Səhv: Şagirdlər tez-tez fotosintezin işıq fazasında karbon qazının (CO₂), qaranlıq fazada isə oksigenin (O₂) ayrıldığını düşünürlər. Əslində, O₂ işıq fazasında sudan (H₂O) ayrılır, CO₂ isə qaranlıq fazada istifadə edilərək qlükozaya çevrilir — ayrılmır, sərf olunur.
Yadda saxlamaq üçün: Assimilyasiya sözündə 'A' hərfi 'Almaq' (enerji udulması) ilə, Dissimilyasiya sözündə 'D' hərfi 'Dağıtmaq' (parçalanma, enerji ayrılması) ilə assosiasiya edilə bilər. Fotosintez yalnız işıqda gedir, hüceyrə tənəffüsü isə 24 saat fasiləsiz davam edir.
Qaydalar
- 1Assimilyasiya = sintez + enerji udulması; dissimilyasiya = parçalanma + enerji ayrılması — bu iki proses bir-birinə əksdır.
- 2Fotosintez xloroplastda, hüceyrə tənəffüsü mitoxondridə gedir; hər iki proses eyni vaxtda baş verə bilər.
- 3Fotosintezin işıq fazasında O₂ sudan (H₂O) ayrılır, qaranlıq fazasında CO₂ qlükozaya çevrilir.
- 4Hüceyrə tənəffüsü 24 saat fasiləsiz davam edir; fotosintez isə yalnız işıq enerjisi olduqda mümkündür.
- 5Avtotroflar (yaşıl bitkilər) üzvi maddəni özləri sintez edir; heterotroflar (heyvanlar, göbələklər, çox sayda bakteriya) hazır üzvi maddə ilə qidalanır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir