g9b-2.1· Fəsil 2: Hüceyrə — canlının quruluş və inkişaf vahidi· ~13 dəq

Hüceyrə nəzəriyyəsi, viruslar və hüceyrə strukturları

Hüceyrə nəzəriyyəsi, hüceyrəsiz formalar, orqanoidlər.

Hüceyrə nəzəriyyəsi XIX əsrdə Matthias Şleyden (1838, bitkilər) və Teodor Şvann (1839, heyvanlar) tərəfindən formalaşdırılmış, sonra Rudolf Virxov (1858) «hər hüceyrə ancaq hüceyrədən» müddəasını əlavə etmişdir. Bu nəzəriyyənin əsas müddəaları belədir: hüceyrə bütün canlıların quruluş və funksiya vahididir; bütün canlılar bir və ya çoxsaylı hüceyrədən ibarətdir; hər yeni hüceyrə mövcud hüceyrənin bölünməsi ilə əmələ gəlir. Hüceyrəsiz canlılar — viruslar — nüklein turşusu (DNT və ya RNT) ilə onu əhatə edən zülal kapsiddən ibarətdir; onlar yalnız sahib hüceyrəsinin içərisində çoxala bilir. Eukariot hüceyrəsinin əsas orqanoidləri bunlardır: nüvə (idarəetmə, xromatin/DNT), mitoxondri (hüceyrə tənəffüsü, ATF sintezi), xloroplast (fotosintez, yalnız bitki hüceyrəsində), ribosom (zülal sintezi), endoplazmatik şəbəkə (EPŞ — maddə daşınması), Holci kompleksi (maddələrin paketlənməsi və ifrazı), lizosom (daxili həzm). Bitki hüceyrəsini heyvan hüceyrəsindən fərqləndirən quruluşlar sellülozalı hüceyrə divarı və iri mərkəzi vakuoldur.

📌Nümunə

Məsələn, bakteriya prokariot hüceyrəyə aiddir — nüvə qılıfı yoxdur, lakin DNT-si sitoplazmada yerləşir.

Qrafiklər

Heyvan hüceyrəsinin quruluşu: membran, nüvə (nüvəcik), mitoxondri, ribosom, Holci apparatı, endoplazmatik şəbəkə
Heyvan hüceyrəsinin quruluşu: membran, nüvə (nüvəcik), mitoxondri, ribosom, Holci apparatı, endoplazmatik şəbəkə

Əsas terminlər

Hüceyrə nəzəriyyəsi — XIX əsrdə Şleyden və Şvann tərəfindən formalaşdırılmış, Virxov tərəfindən tamamlanmış, hüceyrənin bütün canlıların quruluş və funksiya vahidi olduğunu bildirən əsas bioloji nəzəriyyə
Virus — Nüklein turşusu (DNT və ya RNT) və onu əhatə edən zülal kapsiddən ibarət, yalnız sahib hüceyrəsinin içərisində çoxala bilən hüceyrəsiz canlı forması
Mitoxondri — Hüceyrə tənəffüsü və ATF sintezini həyata keçirən orqanoid
Xloroplast — Yalnız bitki hüceyrəsində olan, fotosintez aparan orqanoid
Prokariot hüceyrə — Nüvə qılıfı olmayan, DNT-si sitoplazmada yerləşən hüceyrə tipi — məsələn, bakteriya
Ribosom — Zülal sintezini həyata keçirən orqanoid
Eukariot hüceyrənin əsas orqanoidləri və funksiyaları
OrqanoidFunksiyası
Nüvəİdarəetmə; xromatin (DNT) saxlayır
MitoxondriHüceyrə tənəffüsü; ATF sintezi
XloroplastFotosintez (yalnız bitki hüceyrəsində)
RibosomZülal sintezi
Endoplazmatik şəbəkə (EPŞ)Maddə daşınması
Holci kompleksiMaddələrin paketlənməsi və ifrazı
LizosomDaxili həzm

Eukariot hüceyrəsinin əsas orqanoidləri və onların yerinə yetirdiyi funksiyalar

✎Hüceyrə tipinin təyini
  1. 1Verilən: Hüceyrədə sellülozalı hüceyrə divarı, xloroplast və iri mərkəzi vakuol müşahidə olunur.
  2. 2Təhlil: Sellülozalı hüceyrə divarı, xloroplast və iri mərkəzi vakuol bitki hüceyrəsinə xas fərqləndirici əlamətlərdir. Heyvan hüceyrəsində bunların heç biri yoxdur.
  3. 3Nəticə: Bu hüceyrə bitki hüceyrəsidir.
🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər virusları çox vaxt hüceyrə hesab edirlər. Viruslar hüceyrəsiz formalardır — onlar ancaq nüklein turşusu (DNT və ya RNT) və zülal kapsiddən ibarətdir, yalnız sahib hüceyrəsinin içərisində çoxala bilirlər.

💡Qeyd

Hüceyrə nəzəriyyəsinin üç müəllifini xronoloji sıra ilə yadda saxlayın: Şleyden (1838, bitkilər) → Şvann (1839, heyvanlar) → Virxov (1858, 'hər hüceyrə ancaq hüceyrədən').

Qaydalar

  1. 1Hüceyrə nəzəriyyəsini Şleyden + Şvann formalaşdırdı; Virxov «hər hüceyrə hüceyrədən» müddəasını əlavə etdi.
  2. 2Viruslar hüceyrəsiz formalardır: nüklein turşusu + zülal kapsid; yalnız sahib hüceyrəsinin içərisində çoxalırlar.
  3. 3Mitoxondri hüceyrə tənəffüsünü (ATF istehsalını) həyata keçirir; xloroplast yalnız bitki hüceyrəsində fotosintez aparır.
  4. 4Prokariot hüceyrəsinin (bakteriya) nüvə qılıfı yoxdur; eukariot hüceyrəsinin (bitki, heyvan, göbələk, ibtidai) nüvəsi qılıfla əhatəlidir.
  5. 5Bitki hüceyrəsini heyvan hüceyrəsindən fərqləndirən xüsusiyyətlər: sellülozalı hüceyrə divarı, xloroplast və iri mərkəzi vakuol.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq