Nuklein turşuları: DNT və RNT
Nukleotidlər, DNT/RNT quruluşu, komplementarlıq, ATF.
Nuklein turşuları hüceyrədə irsi məlumatın saxlanmasını və zülal sintezini idarə edən ən vacib biopolimerlərdir. Onların monomeri nukleotiddir: hər nukleotid azotlu əsas + pentoza şəkəri + fosfat turşusu qalığından ibarətdir. DNT (deoksiribonuklein turşusu) ikiqat spiraldan ibarətdir; şəkəri deoksiriboza, azotlu əsasları isə adenin (A), quanin (Q), sitozin (S) və timindir (T). İki zənciri birləşdirən komplementar cütlər: A ilə T (iki hidrogen rabitəsi) və Q ilə S (üç hidrogen rabitəsi) — Çarqaff qaydası: A=T, Q=S. DNT nüvədə yerləşir, irsi məlumatı saxlayır və replikasiya ilə ikiləşir. RNT (ribonuklein turşusu) birzəncirlidir; şəkəri riboza, T əvəzinə urasil (U) daşıyır. Üç növü var: i-RNT (məlumat RNT-si) — genetik məlumatı nüvədən ribosoma aparır; t-RNT (nəqliyyat) — aminturşuları ribosoma gətirir; r-RNT (ribosom) — ribosomun quruluşuna daxildir. ATF (adenozintrifosfat) isə bir nukleotid əsasında qurulmuş hüceyrənin universal enerji valyutasıdır: iki makroergik rabitənin qırılması enerjini azad edir.
Məsələn, DNT zəncirinin bir parçası 5′-AATQQS-3′ olarsa, komplementar zəncir 3′-TTASSQ-5′ olacaq (Q=Quanin, S=Sitozin olduğundan A→T, A→T, T→A, Q→S, Q→S, S→Q qaydası tətbiq edilir).
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | DNT | RNT |
|---|---|---|
| Zəncir quruluşu | İkiqat spiral | Birzəncirli |
| Pentoza şəkəri | Deoksiriboza | Riboza |
| Azotlu əsaslar | A, Q, S, T | A, Q, S, U |
| Yerləşdiyi yer | Nüvə | Nüvə, sitoplazma, ribosomlar |
| Funksiyası | İrsi məlumatın saxlanması və ötürülməsi | Zülal sintezində iştirak |
Cədvəl 1. DNT və RNT arasındakı əsas fərqlər
- 1Verilən zəncir: DNT-nin birinci zəncirinin parçası: 5′-AATQQS-3′
- 2Qaydanın tətbiqi: Komplementarlıq qaydasına əsasən: A qarşısına T, T qarşısına A, Q qarşısına S, S qarşısına Q yazılır.
- 3Addım-addım cütləşdirmə: A→T, A→T, T→A, Q→S, Q→S, S→Q
- 4Nəticə: Komplementar (ikinci) zəncir: 3′-TTASSQ-5′. Alınan cütlüklər Çarqaff qaydasına uyğundur: A sayı T sayına, Q sayı S sayına bərabərdir.
Ən çox yayılan səhv: DNT-də urasil (U), RNT-də isə timin (T) olduğunu düşünmək. Əslində DNT-də timin (T), RNT-də isə urasil (U) yerləşir. Timin yalnız DNT-yə, urasil yalnız RNT-yə aiddir.
Komplementar cütləri yadda saxlamaq üçün: A həmişə T ilə (DNT-də) və ya U ilə (RNT-də), Q isə həmişə S ilə cütləşir. ATF (adenozintrifosfat) tərkibində timin YOXDUR — addakı "T" hərfi "trifosfat", yəni üç fosfat qalığını bildirir, timini deyil. ATF bir nukleotiddir, nuklein turşusu deyil.
Qaydalar
- 1Hər nukleotid üç komponentdən ibarətdir: azotlu əsas + pentoza (şəkər) + fosfat turşusu qalığı.
- 2DNT ikiqat spiraldır, deoksiriboza şəkəri daşıyır; komplementar cütlər: A-T və Q-S (Çarqaff: A=T, Q=S).
- 3RNT birzəncirlidir, riboza daşıyır və timin əvəzinə urasil (U) ehtiva edir; U adeninlə (A) cütləşir.
- 4RNT-nin üç funksional növü var: i-RNT (məlumat), t-RNT (nəqliyyat), r-RNT (ribosom).
- 5ATF hüceyrənin universal enerji valyutasıdır; makroergik rabitələrin qırılması enerji azad edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir