g9b-1.2· Fəsil 1: Canlı orqanizmlərin kimyəvi tərkibi· ~13 dəq

Üzvi birləşmələr: karbohidratlar, lipidlər, zülallar

Biopolimerlər; zülalların quruluşu, xassələri və funksiyaları.

Canlı orqanizmlərin əsas üzvi maddələri karbon skeletinə əsaslanır və üç böyük sinfə bölünür. Karbohidratlar (C, H, O) — monosaxaridlər (qlükoza C₆H₁₂O₆, fruktoza), disaxaridlər (saxaroza) və polisaxaridlər (nişasta, qlikogen — ehtiyat funksiyası; sellüloza, xitin — dayaq-quruluş funksiyası) kimi olur; əsas rolu enerji mənbəyi olmaqla yanaşı, quruluş materialı da təşkil edirlər. Lipidlər (yağlar) suda həll olmur, 1 q-dan ən çox enerji — 38,9 kJ — ayrılır; fosfolipidlər hüceyrə membranının ikiqat qatını əmələ gətirir, neytral yağlar isə dərialtı toxumada istilik izolyasiyası rolunu oynayır. Zülallar 20 növ amin turşusundan peptid rabitəsi vasitəsilə qurulan biopolimerlərdir; onların quruluş səviyyələri: I — amin turşu ardıcıllığı, II — spiral (α-spiral) və ya qat (β-vərəq) forması, III — zülalın fəza (qlob) quruluşu, IV — bir neçə polipeptid zəncirinin birləşməsi. Funksiyalarına görə zülallar fermentativ (katalizator), quruluş, nəqliyyat, müdafiə, hərəki və energetik ola bilər.

📌Nümunə

Məsələn, qanda oksigen daşıyan hemoqlobin nəqliyyat zülalıdır, antitellər isə müdafiə funksiyası daşıyır.

Qrafiklər

Üzvi birləşmələr: karbohidratlar (monosaxarid), lipidlər (qliserin+yağ turşusu) və zülallar (aminoturşu)
Üzvi birləşmələr: karbohidratlar (monosaxarid), lipidlər (qliserin+yağ turşusu) və zülallar (aminoturşu)

Əsas terminlər

Biopolimerlər — Canlı orqanizmlərdə çox sayda eyni və ya oxşar monomerlərin (amin turşuları, monosaxaridlər) birləşməsindən əmələ gələn iri molekullu üzvi maddələr.
Monosaxaridlər — Karbohidratların ən sadə forması; hidroliz olunmayan tək şəkər molekullarıdır (məsələn, qlükoza, fruktoza).
Disaxaridlər — İki monosaxarid molekulunun birləşməsindən əmələ gələn karbohidratlar (məsələn, saxaroza).
Polisaxaridlər — Çox sayda monosaxarid qalığından ibarət mürəkkəb karbohidratlar; nişasta və qlikogen ehtiyat, sellüloza və xitin isə dayaq-quruluş funksiyası daşıyır.
Peptid rabitəsi — Bir amin turşusunun karboksil qrupu ilə digər amin turşusunun amin qrupu arasında yaranan kovalent rabitə; zülal molekulunun əsasını təşkil edir.
Denaturasiya — Yüksək temperatur, güclü turşu, qələvi və ya ağır metal ionlarının təsiri ilə zülalın ikinci, üçüncü və dördüncü quruluş səviyyələrinin pozulması; birinci səviyyə (amin turşu ardıcıllığı) qalır.
Zülalların quruluş səviyyələri
SəviyyəTəsviriNümunə
I quruluşAmin turşularının zəncir boyu düzülüş ardıcıllığı; peptid rabitələri ilə birləşir.Hər hansı bir polipeptid zəncirinin amin turşu sırası
II quruluşPolipeptid zəncirinin spiral (alfa-spiral) və ya qat (beta-vərəq) forması alması; hidrogen rabitələri ilə saxlanılır.İpək zülalında beta-vərəq, keratində alfa-spiral
III quruluşZülalın fəzada bükülərək kompakt qlob (kürə) forması alması; müxtəlif rabitələrlə sabitləşir.Hemoqlobin, fermentlər
IV quruluşBir neçə müstəqil polipeptid zəncirinin (alt vahidin) birləşərək vahid funksional zülal kompleksi əmələ gətirməsi.Hemoqlobin (dörd alt vahiddən ibarətdir)

Zülalların dörd quruluş səviyyəsi: hər səviyyə əvvəlkinin üzərində qurulur və molekulun funksiyasını müəyyən edir.

✎Zülal denaturasiyası — yumurtanın bişirilməsi
  1. 1Başlanğıc hal: Çiy yumurta ağı maye və şəffafdır; albumin zülalı öz təbii üçüncü quruluşundadır — qlob şəklində bükülmüş vəziyyətdədir.
  2. 2Təsir: Yumurta qızdırıldıqda (yüksək temperatur) albumin zülalının ikinci və üçüncü quruluş səviyyələrini saxlayan zəif rabitələr qırılır.
  3. 3Nəticə: Zülal açılır, qlob formasını itirir, ağ rəngli bərk kütləyə çevrilir — denaturasiya baş verir. Lakin birinci quruluş (amin turşularının ardıcıllığı) toxunulmaz qalır.
  4. 4Əhəmiyyət: Bu proses dönməzdir: bişmiş yumurtanı soyutmaqla onu yenidən maye hala qaytarmaq mümkün deyil. Denaturasiya tam parçalanma deyil — amin turşuları ayrılmır.
🚫Tez-tez səhv

Səhv: Şagirdlər tez-tez denaturasiyanı zülalın tam parçalanması ilə qarışdırırlar. Denaturasiya zamanı YALNIZ ikinci, üçüncü və dördüncü quruluş səviyyələri pozulur; birinci quruluş (amin turşu ardıcıllığı) saxlanılır. Tam parçalanma (hidroliz) isə bütün peptid rabitələrinin qırılması və sərbəst amin turşularının ayrılmasıdır.

💡Qeyd

Yadda saxla: 1 q yağın oksidləşməsindən 38,9 kJ enerji ayrılır — bu, karbohidratlardan təxminən 2,2 dəfə çoxdur. Fosfolipidlər hüceyrə membranının ikiqat lipid qatını əmələ gətirir, neytral yağlar isə dərialtı toxumada istilik izolyasiyası funksiyasını yerinə yetirir.

Qaydalar

  1. 1Karbohidratlar monosaxaridlər (qlükoza, fruktoza), disaxaridlər (saxaroza) və polisaxaridlər (nişasta, qlikogen, sellüloza, xitin) kimi təsnif edilir.
  2. 2Lipidlər suda həll olmur; 1 q yağın oksidləşməsindən 38,9 kJ enerji ayrılır — karbohidratlara nisbətən 2,2 dəfə çox.
  3. 3Fosfolipidlər hüceyrə membranının ikiqat lipid qatını təşkil edir; neytral yağlar istilik izolyasiyası və ehtiyat enerji mənbəyi funksiyasını yerinə yetirir.
  4. 4Zülalların dörd quruluş səviyyəsi var: I — amin turşu ardıcıllığı, II — spiral/qat, III — fəza (qlob) quruluşu, IV — alt vahidlərin birləşməsi.
  5. 5Denaturasiya zamanı yüksək temperatur, güclü turşu/qələvi və ya ağır metal ionları zülalın ikinci–dördüncü quruluş səviyyəsini pozur, lakin I səviyyə (amin turşu ardıcıllığı) qalır; bu, tam parçalanma deyil.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq