g9b-1.1· Fəsil 1: Canlı orqanizmlərin kimyəvi tərkibi· ~13 dəq

Canlıların həyat xassələri və hüceyrənin kimyəvi tərkibi

Həyatın əsas xassələri, quruluş səviyyələri, su və qeyri-üzvi maddələr.

Canlı orqanizmlər bir sıra xüsusi xassələrə malikdir ki, bunlar onu cansız maddələrdən fərqləndirir. Bu xassələrə maddələr mübadiləsi (metabolizm), qıcıqlanma (xarici təsirlərə reaksiya), çoxalma, böyümə və inkişaf, irsiyyət (valideyn xüsusiyyətlərinin nəslə ötürülməsi), dəyişkənlik (mutasiya və modifikasiya) və özünütənzimləmə daxildir. Diqqət edilməli məqam odur ki, qıcıqlanma xassəsi bütün canlılara — həm bitkilərə, həm heyvanlara, həm də mikroorqanizmlərə aiddir. Həyatın quruluş səviyyələri kiçikdən böyüyə: molekulyar, hüceyrə, toxuma, orqan, orqanizm, populyasiya-növ, biosenoz/ekosistem, biosfer şəklində düzülür. Hüceyrənin kimyəvi tərkibinin ~98%-ni dörd makroelement — oksigen (O), karbon (C), hidrogen (H) və azot (N) — təşkil edir; fosfor (P), kükürd (S), kalium (K), kalsium (Ca) və natrium (Na) isə makroelement qrupuna daxildir. Qeyri-üzvi maddələr arasında su xüsusi yer tutur: hüceyrə kütləsinin 70–80%-ni əhatə edir, universal həlledici funksiyası daşıyır, yüksək istilik tutumu sayəsində istilik tənzimlənməsini təmin edir.

📌Nümunə

Məsələn: tər ifrazı zamanı su buxarlanarkən bədən səthi soyuyur — bu, suyun yüksək istilik tutumunun birbaşa nəticəsidir.

Qrafiklər

Hüceyrənin kimyəvi tərkibi (kütlə payına görə): su ~75%, zülallar ~15%, digər üzvi ~7%, qeyri-üzvi ~3%
Hüceyrənin kimyəvi tərkibi (kütlə payına görə): su ~75%, zülallar ~15%, digər üzvi ~7%, qeyri-üzvi ~3%

Əsas terminlər

Maddələr mübadiləsi (metabolizm) — Canlı orqanizmdə gedən maddə və enerji çevrilmələrinin cəmi; canlıları cansızlardan fərqləndirən 7 əsas həyat xassəsindən biridir.
Qıcıqlanma — Xarici mühit təsirlərinə qarşı canlı orqanizmin cavab reaksiyası. Bu xassə yalnız heyvanlara deyil, bitkilərə və mikroorqanizmlərə də aiddir.
İrsiyyət — Valideyn orqanizmlərin öz əlamət və xüsusiyyətlərini nəslə ötürmə qabiliyyəti.
Dəyişkənlik — Eyni növə aid fərdlər arasında mövcud olan fərqlər. İki əsas forması var: mutasiya (irsi dəyişkənlik) və modifikasiya (qeyri-irsi dəyişkənlik).
Özünütənzimləmə — Orqanizmin dəyişən xarici şəraitdə daxili mühitinin sabitliyini qoruma qabiliyyəti.
Makroelementlər — Hüceyrənin kimyəvi tərkibində yüksək faizlə təmsil olunan kimyəvi elementlər. Əsas dördü — oksigen (O), karbon (C), hidrogen (H) və azot (N) — hüceyrə kütləsinin təqribən 98%-ni təşkil edir.
Hüceyrənin əsas makroelementləri
MakroelementSimvoluHüceyrə kütləsində təxmini payı (%)
OksigenO~65
KarbonC~18
HidrogenH~10
AzotN~3

Bu dörd element birlikdə hüceyrə kütləsinin təxminən 98%-ni təşkil edir. Digər makroelementlər: fosfor (P), kükürd (S), kalium (K), kalsium (Ca), natrium (Na).

✎Suyun yüksək istilik tutumu və tər ifrazı
  1. 1Müşahidə: İsti havada və ya fiziki iş zamanı dəri səthindən tər ifraz olunur.
  2. 2Proses: Tərin tərkibindəki su dəri səthindən buxarlanır.
  3. 3Nəticə: Buxarlanma zamanı ətraf mühitdən istilik udulur, nəticədə dəri səthi və bədən temperaturu aşağı düşür.
  4. 4Elmi izah: Bu hadisə suyun yüksək istilik tutumunun birbaşa nəticəsidir. Su istilik udmaq və buxarlanmaqla orqanizmin istilik tənzimlənməsini təmin edir.
🚫Tez-tez səhv

Səhv: Şagirdlər çox vaxt qıcıqlanmanı yalnız heyvanlara aid xassə hesab edirlər. Əslində qıcıqlanma bütün canlılara — bitkilərə, heyvanlara və mikroorqanizmlərə — aid olan universal həyat xassəsidir.

⚠️Diqqət

Diqqət: Su hüceyrə kütləsinin 70–80%-ni təşkil edən əsas birləşmə olsa da, o, üzvi maddə deyil, qeyri-üzvi maddədir. Su universal həlledici funksiyası daşıyır, biokimyəvi reaksiyaların mühitini yaradır və yüksək istilik tutumu sayəsində orqanizmin istilik tənzimlənməsində mühüm rol oynayır.

Qaydalar

  1. 1Canlıların 7 əsas həyat xassəsi var: maddələr mübadiləsi, qıcıqlanma, çoxalma, böyümə/inkişaf, irsiyyət, dəyişkənlik, özünütənzimləmə.
  2. 2Quruluş səviyyələri kiçikdən böyüyə: molekulyar → hüceyrə → toxuma → orqan → orqanizm → populyasiya-növ → biosenoz/ekosistem → biosfer.
  3. 3Hüceyrənin ~98%-ni 4 makroelement təşkil edir: O (~65%), C (~18%), H (~10%), N (~3%).
  4. 4Su hüceyrə kütləsinin 70–80%-ni təşkil edir; universal həlledici, istilik tampon maddəsi, biokimyəvi reaksiyaların mühitidir; üzvi deyil, qeyri-üzvidir.
  5. 5Mineral ionlar (K⁺, Na⁺, Ca²⁺, Cl⁻) osmotik təzyiqin tənzimlənməsini, sinir impulslarını və bufer sistemlərini təmin edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq