Feilin təsriflənməyən formaları
Məsdər, feili sifət və feili bağlama
Feilin təsriflənməyən formaları şəxsə və zamana görə dəyişmir və cümlədə xəbər ola bilmir; onlar həm feilin, həm də başqa bir nitq hissəsinin əlamətini daşıyır. Bu formaların üç növü var: məsdər, feili sifət və feili bağlama. Məsdər -maq, -mək şəkilçisi ilə düzəlir, işin adını bildirir və isim kimi işlənir, hətta hallana bilir.
Məsələn: «Oxumağı sevirəm» cümləsində «oxumaq» feili məsdərdir və hal şəkilçisi qəbul etmişdir. Feili sifət -an, -ən, -mış, -miş, -acaq, -əcək, -dığı, -diyi, -malı şəkilçiləri ilə düzəlir, əşyanı təyin edir və sifət kimi işlənir: oxuyan uşaq, yazılmış məktub, görüləcək iş. Feili bağlama -ıb, -ib, -araq, -ərək, -anda, -əndə, -madan, -mədən, -kən şəkilçiləri ilə düzəlir, hərəkətin tərzini və ya zamanını bildirir və zərf kimi işlənir: gülərək danışdı, evə gələndə gördü, oxuyub yatdı.
Əsas terminlər
| Forma | Şəkilçi | Nümunə |
|---|---|---|
| Məsdər | -maq, -mək | oxumaq, gəlmək |
| Feili sifət | -an, -ən, -mış, -acaq, -dıq, -malı | oxuyan, yazılmış, görüləcək |
| Feili bağlama | -ıb, -araq, -anda, -madan, -kən | oxuyub, gülərək, gələndə |
| Forma | Bənzədiyi nitq hissəsi | Cümlədəki işi |
|---|---|---|
| Məsdər | isim | işin adını bildirir, hallana bilir |
| Feili sifət | sifət | əşyanı təyin edir |
| Feili bağlama | zərf | hərəkətin tərzini/zamanını bildirir |
- 1Söz: «yazılmış» sözünün formasını müəyyən edirik.
- 2Şəkilçi: Sözdə -mış şəkilçisi var; bu, feili sifət şəkilçilərindəndir.
- 3İşi: Söz «məktub» əşyasını təyin edir, yəni sifət kimi işlənir.
- 4Nəticə: «yazılmış» feili sifətdir.
- 1Söz: «gülərək» sözünün formasını müəyyən edirik.
- 2Şəkilçi: Sözdə -ərək şəkilçisi var; bu, feili bağlama şəkilçilərindəndir.
- 3İşi: Söz «danışdı» hərəkətinin tərzini bildirir, yəni zərf kimi işlənir.
- 4Nəticə: «gülərək» feili bağlamadır.
Məsdər yalnız -maq, -mək şəkilçisi ilə düzəlir. -an, -ən şəkilçisini (oxuyan) və ya -araq, -ərək şəkilçisini (gülərək) məsdər sanmaq səhvdir — onlar feili sifət və feili bağlama düzəldir.
Feili sifəti adi sifətlə qarışdırma: hər ikisi əşyanı təyin etsə də, feili sifət feildən -an, -mış, -acaq kimi şəkilçilərlə düzəlir; «oxuyan uşaq» birləşməsində feili sifət «oxuyan»dır, «uşaq» isə isimdir.
Feili sifət «hansı?» sualına (əşyanı təyin edir), feili bağlama isə «necə?», «nə zaman?» suallarına cavab verir. «görüləcək iş» feili sifət, «gələndə gördü» feili bağlamadır.
Təsriflənməyən formalar şəxsə və zamana görə dəyişmir, ona görə cümlədə adi xəbər ola bilmir; bu, onları «verdi», «yağarkən» kimi sözlərdə təsriflənən feildən ayırmağın açarıdır.
Qaydalar
- 1Təsriflənməyən formalar şəxsə və zamana görə dəyişmir, cümlədə xəbər ola bilmir; üç növü var: məsdər, feili sifət, feili bağlama.
- 2Məsdər -maq, -mək şəkilçisi ilə düzəlir, işin adını bildirir və isim kimi işlənir, hallana bilir: oxumaq, gəlmək, oxumağı.
- 3Feili sifət -an/-ən, -mış/-miş, -acaq/-əcək, -dığı/-diyi, -malı şəkilçiləri ilə düzəlir, əşyanı təyin edir (sifət kimi): oxuyan uşaq, yazılmış məktub.
- 4Feili bağlama -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -madan/-mədən, -kən şəkilçiləri ilə düzəlir, hərəkətin tərzini/zamanını bildirir (zərf kimi): gülərək, gələndə, oxuyub.
- 5Məsdər ismin, feili sifət sifətin, feili bağlama isə zərfin əlamətini daşıyır; lakin hamısı eyni zamanda feil mənası saxlayır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir