az9-9.1· Fəsil 9: Morfologiya — feil və digər nitq hissələri· ~14 dəq

Feil

Feilin tərifi və sualları, təsdiq-inkar, təsirli-təsirsiz feillər, feilin zamanı, şəkli və növü.

Feil iş, hal və hərəkət bildirən əsas nitq hissəsidir; NƏ ETMƏK? NƏ ETDİ? NEYLƏYİR? suallarından birinə cavab verir. Feil təsdiq və inkar ola bilər; inkar -ma/-mə şəkilçisi ilə düzəlir (gəldi — gəlmədi). Mənaca feillər təsirli (obyekt tələb edir, kimi? nəyi? suallarına cavab verir: kitabı oxudu) və təsirsiz (gəldi, getdi) olur. Feilin beş qrammatik növü var: məlum (işi özü icra edir), məchul (-ıl/-in: yazıldı), qayıdış (-ın: geyindi), qarşılıq-müştərək (-ış: görüşdü) və icbar (-dır/-t: yazdırdı). Feilin üç zamanı var: keçmiş (şühudi -dı, nəqli -mış), indiki (-ır/-yır) və gələcək (qəti -acaq, qeyri-qəti -ar). Feilin şəkilləri xəbər, əmr (gəl!), arzu (-a: gələ), şərt (-sa: gəlsə), vacib (-malı: gəlməli) və lazım şəklidir.

📌Nümunə

Məsələn: «Şagird dərsini oxumadı» cümləsindəki «oxumadı» feildir — təsirli, inkar, şühudi keçmiş zamanda, məlum növdə işlənmişdir.

Əsas terminlər

Feil — İş, hal və hərəkət bildirən əsas nitq hissəsi; «nə etmək?», «nə etdi?», «neylədi?» suallarından birinə cavab verir.
Təsdiq və inkar — Feil təsdiq və ya inkar ola bilər; inkar «-ma/-mə» şəkilçisi ilə düzəlir: «gəldi — gəlmədi».
Təsirli və təsirsiz feil — Təsirli feil obyekt tələb edir, «kimi?», «nəyi?» suallarına cavab verir («kitabı oxudu»); təsirsiz feil obyekt tələb etmir («gəldi, getdi»).
Feilin növləri — Beş növ var: məlum, məchul («-ıl/-in»), qayıdış («-ın»), qarşılıq-müştərək («-ış»), icbar («-dır/-t»).
Feilin zamanı — Üç zaman var: keçmiş (şühudi «-dı», nəqli «-mış»), indiki («-ır/-yır»), gələcək (qəti «-acaq», qeyri-qəti «-ar»).
Feilin şəkli — Altı şəkil var: xəbər, əmr, vacib, lazım, arzu, şərt; feilin hərəkətə münasibətini bildirir.
Feilin şəkilləri
ŞəkilŞəkilçiNümunə
Əmrşəkilçisizgəl!
Xəbərzaman şəkilçisigəlir, gəldi
Vacib-malı/-məligəlməli
Lazım-ası/-əsigələsi
Arzu-a/-əgələ
Şərt-sa/-səgəlsə
Feilin növləri
NövŞəkilçiNümunə
Məlumşəkilçisiz (işi özü görür)yazdı
Məchul-ıl/-inyazıldı
Qayıdış-ıngeyindi
Qarşılıq-müştərək-ışgörüşdü
İcbar-dır/-tyazdırdı
✎«Oxumadı» feilinin təhlili (cümlə: «Şagird dərsini oxumadı»)
  1. 1Təsirli/təsirsiz: Obyekt tələb edir («nəyi?» — dərsini), deməli təsirlidir.
  2. 2Təsdiq/inkar: Tərkibində «-ma» inkar şəkilçisi var, ona görə inkardadır.
  3. 3Zaman: «-dı» şəkilçisi var, şühudi keçmiş zamandadır.
  4. 4Növ: İşi özü icra edir, məlum növdədir.
✎«Tikdirdi» feilinin təhlili (cümlə: «Atası ona ev tikdirdi»)
  1. 1Növ: İşi başqasına gördürür; «-dir» icbar şəkilçisidir, deməli icbar növdədir.
  2. 2Zaman: «-di» şəkilçisi var, şühudi keçmiş zamandadır.
  3. 3Nəticə: «Tikdirdi» — icbar növ, şühudi keçmiş zaman.
🚫Tez-tez səhv

Məchul və qayıdış növü qarışdırma: məchulda («yazıldı», «-ıl») işi görən gizlədilir; qayıdışda («geyindi», «-ın») işi subyekt özü-özünə görür.

🚫Tez-tez səhv

İcbar növünü məchulla qarışdırma: icbarda («yazdırdı», «-dır/-t») iş başqasına gördürülür, məchulda isə işi görən bilinmir.

⚠️Diqqət

«Gəlməli» (vacib, «-malı/-məli») ilə «gələ» (arzu, «-a/-ə») və «gəlsə» (şərt, «-sa/-sə») şəkillərini şəkilçiyə görə ayır — şəkilçi şəkli müəyyən edir.

💡Qeyd

Çoxşəkilçili feildə ardıcıllıq sabitdir: növ kökə ən yaxın, sonra inkar, sonra zaman, ən sonda şəxs gəlir («görüşmədilər» = qarşılıq + inkar + zaman + şəxs).

Qaydalar

  1. 1Feil iş, hal, hərəkət bildirir və NƏ ETMƏK? NƏ ETDİ? NEYLƏYİR? suallarına cavab verir.
  2. 2Feil təsdiq və inkar olur; inkar şəkilçisi -ma/-mə-dir (gəldi — gəlmədi). Təsirli feil obyekt (kimi? nəyi?) tələb edir, təsirsiz feil tələb etmir.
  3. 3Feilin zamanları: keçmiş (şühudi -dı, nəqli -mış), indiki (-ır/-yır), gələcək (qəti -acaq, qeyri-qəti -ar).
  4. 4Feilin növləri: məlum, məchul (-ıl/-in), qayıdış (-ın), qarşılıq-müştərək (-ış), icbar (-dır/-t).
  5. 5Feil şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişir, şəxs şəkilçiləri qəbul edir (gəldim, gəldin, gəldik).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq