az9-8.3· Fəsil 8: Morfologiya — ad bildirən nitq hissələri· ~12 dəq

Say

Miqdar və sıra sayları, sayın düzgün işlənməsi

Say əşyanın sayını, miqdarını və ya sırasını bildirən ad bildirən nitq hissəsidir; NEÇƏ? NƏ QƏDƏR? NEÇƏNCİ? suallarına cavab verir. Mənaca saylar iki böyük qrupa bölünür: miqdar sayları və sıra sayları. Miqdar sayları NEÇƏ? NƏ QƏDƏR? suallarına cavab verir və özü də müəyyən miqdar (əsli: bir, iki, on, yüz), kəsr (üçdə bir, onda yeddi, yarım), qeyri-müəyyən miqdar (az, çox, xeyli, bir neçə, onlarla) və bölgü-dəstə (birər-birər, ikibir, beşbeş) saylarına ayrılır. Sıra sayları NEÇƏNCİ? sualına cavab verir və -ıncı, -inci, -uncu, -üncü şəkilçisi ilə düzəlir: birinci, beşinci, onuncu. Sıra saylarının rəqəmlə yazılışında ya nöqtə, ya da şəkilçi işlədilir: «5.» və ya «5-ci». Saydan sonra gələn isim həmişə təkdə qalır; məsələn: «iki kitab» düzgündür, «iki kitablar» yanlışdır.

📌Nümunə

Məsələn: «Beş şagird» (müəyyən miqdar), «onda üç» (kəsr), «bir neçə nəfər» (qeyri-müəyyən), «üçüncü sıra» (sıra).

Əsas terminlər

Say — Əşyanın sayını, miqdarını və ya sırasını bildirən ad bildirən nitq hissəsi; NEÇƏ? NƏ QƏDƏR? NEÇƏNCİ? suallarına cavab verir.
Miqdar sayı — NEÇƏ? NƏ QƏDƏR? suallarına cavab verən say; müəyyən (əsli), kəsr, qeyri-müəyyən və bölgü-dəstə növlərinə ayrılır.
Müəyyən (əsli) miqdar sayı — Dəqiq, tam ədədi bildirən miqdar sayı: «bir», «on», «yüz».
Kəsr sayı — Tamın hissəsini bildirən miqdar sayı: «üçdə bir», «onda yeddi», «yarım».
Qeyri-müəyyən miqdar sayı — Dəqiq olmayan miqdarı bildirən say: «az», «çox», «xeyli», «bir neçə», «onlarla».
Sıra sayı — NEÇƏNCİ? sualına cavab verən, -ıncı, -inci, -uncu, -üncü şəkilçisi ilə düzələn say: «birinci», «beşinci», «onuncu».
Sayın məna növləri
NövİzahNümunə
Müəyyən (əsli) miqdarDəqiq, tam ədədi bildirir; NEÇƏ? sualına cavab verir«bir», «on», «yüz»
KəsrTamın hissəsini bildirir«üçdə bir», «onda yeddi», «yarım»
Qeyri-müəyyən miqdarDəqiq olmayan miqdarı bildirir«az», «çox», «xeyli», «bir neçə», «onlarla»
SıraSıranı bildirir; NEÇƏNCİ? sualına cavab verir; -ıncı, -inci, -uncu, -üncü şəkilçisi ilə düzəlir«birinci», «beşinci», «onuncu»
Sıra sayının rəqəmlə yazılışı
YazılışDüzgünlükİzah
«5.»düzgünRəqəmdən sonra nöqtə işlədilir
«5-ci»düzgünRəqəmdən sonra defislə şəkilçi yazılır
«5.-ci»yanlışNöqtə və şəkilçi birlikdə yazılmır
«5ci»yanlışDefis buraxılmamalıdır
✎«Beşinci» sözünü təyin et
  1. 1Sual ver: «Beşinci» NEÇƏNCİ? sualına cavab verir, sıranı bildirir.
  2. 2Şəkilçiyə bax: Söz -inci şəkilçisi ilə düzəlib — bu, sıra sayının şəkilçisidir.
  3. 3Nəticə: «Beşinci» sıra sayıdır; «neçə?» sualına cavab verən miqdar sayı deyil.
✎«Üçdə bir» sözünü təyin et
  1. 1Mənaya bax: «Üçdə bir» tamın hissəsini bildirir, dəqiq tam ədəd deyil.
  2. 2Növü müqayisə et: Müəyyən miqdar sayı tam ədəddir («bir», «on»); sıra sayı «neçənci?» sualına cavab verir — «üçdə bir» heç birinə uyğun gəlmir.
  3. 3Nəticə: «Üçdə bir» kəsr sayıdır.
🚫Tez-tez səhv

Sıra sayını miqdar sayı ilə qarışdırma: «birinci», «onuncu», «beşinci» NEÇƏNCİ? sualına cavab verən sıra saylarıdır; «bir», «on», «beş» isə NEÇƏ? sualına cavab verən miqdar saylarıdır.

🚫Tez-tez səhv

«Xeyli», «çox», «bir neçə», «onlarla» qeyri-müəyyən miqdar sayıdır — onları sıra sayı saymaq səhvdir; «üç», «səkkiz» kimi dəqiq ədədlər isə müəyyən (əsli) miqdar sayıdır.

⚠️Diqqət

Saydan sonra gələn isim təkdə qalır: «iki kitab», «beş gün», «on şagird» düzgündür; «iki kitablar», «beş günlər» kimi cəm forma yanlışdır.

⚠️Diqqət

Sıra sayının rəqəmlə yazılışında ya nöqtə («5.»), ya da defislə şəkilçi («5-ci») işlədilir; «5.-ci» (ikisi birlikdə), «5ci» (defissiz) və «5-cisi» (artıq mənsubiyyət şəkilçisi) yanlışdır.

Qaydalar

  1. 1Say əşyanın sayını, miqdarını, sırasını bildirir və NEÇƏ? NƏ QƏDƏR? NEÇƏNCİ? suallarına cavab verir.
  2. 2Miqdar sayları dörd növdür: müəyyən (əsli) — bir, on; kəsr — üçdə bir, yarım; qeyri-müəyyən — az, çox, xeyli, bir neçə; bölgü-dəstə — birər-birər, beşbeş.
  3. 3Sıra sayları NEÇƏNCİ? sualına cavab verir və -ıncı, -inci, -uncu, -üncü şəkilçisi ilə düzəlir: birinci, onuncu.
  4. 4Saydan sonra gələn isim təkdə işlənir: «iki kitab» düzgün, «iki kitablar» yanlışdır.
  5. 5Sıra sayının rəqəmlə yazılışında nöqtə (5.) və ya şəkilçi (5-ci) işlədilir; ikisi birlikdə yazılmır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq