az9-8.2· Fəsil 8: Morfologiya — ad bildirən nitq hissələri· ~13 dəq

Sifət

Əşyanın əlamətini bildirən nitq hissəsi

Sifət əşyanın əlamətini, keyfiyyətini bildirən nitq hissəsidir və NECƏ? NƏ CÜR? HANSI? suallarına cavab verir. Cümlədə əksər hallarda isimdən əvvəl gəlir və onu izah edir: gözəl mənzərə, isti çay, hündür ağac. Quruluşuna görə sifət üç növə bölünür: sadə (gözəl, ağ, böyük), düzəltmə (duzlu, daşlı, ağıllı) və mürəkkəb (qırmızıyanaq, uzunsaç). Mənaca sifətlər əsli və nisbi olur: əsli sifət əşyanın əlamətini birbaşa bildirir (ağ, isti, böyük), nisbi sifət isə əlaməti başqa bir əşya ilə əlaqədə bildirir (dəmir qapı, daşlı yol, qızıl üzük). Sifətin dörd dərəcəsi var: adi (gözəl), azaltma (sarımtıl, göyümtül, gözəlcə), çoxaltma-şiddətləndirmə (ən gözəl, lap gözəl, qıpqırmızı, gömgöy) və müqayisə dərəcəsi. Sifət bəzən isimləşir (substantivləşir), yəni isim kimi işlənir.

📌Nümunə

Məsələn: «Yaxşılar irəli çıxdı» cümləsində «yaxşılar» sifəti isimləşmişdir.

Əsas terminlər

Sifət — Əşyanın əlamətini, keyfiyyətini bildirən nitq hissəsi; NECƏ? NƏ CÜR? HANSI? suallarına cavab verir və adətən isimdən əvvəl gəlir: gözəl mənzərə.
Əsli sifət — Əşyanın əlamətini birbaşa bildirən sifət: ağ, isti, böyük.
Nisbi sifət — Əlaməti başqa bir əşya ilə əlaqədə bildirən sifət: dəmir qapı, daşlı yol, qızıl üzük.
Düzəltmə sifət — Kökə sözdüzəldici şəkilçi artırmaqla yaranan sifət: duzlu (duz+lu), daşlı, ağıllı (ağıl+lı).
Mürəkkəb sifət — İki kökün birləşməsindən yaranan sifət: qırmızıyanaq, uzunsaç (uzun+saç).
İsimləşmə (substantivləşmə) — Sifətin isim kimi işlənməsi: «Yaxşılar irəli çıxdı» cümləsində «yaxşılar» sifəti isimləşmişdir.
Sifətin dərəcələri
DərəcəƏlamət / ŞəkilçiNümunə
Adiəlaməti olduğu kimi bildirirgözəl, sarı, göy, qırmızı
Azaltmaəlaməti zəiflədirsarımtıl, göyümtül, gözəlcə
Çoxaltma-şiddətləndirməəlaməti gücləndirirən gözəl, lap gözəl, qıpqırmızı, gömgöy
Müqayisəəlaməti müqayisə yolu ilə bildirir—
Quruluşca sifətin növləri
NövİzahNümunə
Sadəyalnız kökdən ibarətdirgözəl, ağ, böyük
Düzəltməkök + sözdüzəldici şəkilçiduzlu, daşlı, ağıllı
Mürəkkəbiki kökün birləşməsiqırmızıyanaq, uzunsaç
✎«Qıpqırmızı» sözünün təhlili
  1. 1Nitq hissəsi: Əşyanın əlamətini (rəngini) bildirir, NECƏ? sualına cavab verir — sifətdir.
  2. 2Dərəcə: Adi dərəcə «qırmızı»dır; «qıpqırmızı» əlaməti gücləndirir, ona görə çoxaltma-şiddətləndirmə dərəcəsindədir.
  3. 3Nəticə: «Qıpqırmızı» — çoxaltma-şiddətləndirmə dərəcəsində sifət.
✎«Dəmir qapı» birləşməsində «dəmir» sözünün təhlili
  1. 1Nitq hissəsi: «Qapı»nın əlamətini bildirir, ona görə sifət kimi işlənir.
  2. 2Mənaca növ: Əlaməti birbaşa yox, başqa bir əşya (dəmir) ilə əlaqədə bildirir — nisbi sifətdir.
  3. 3Nəticə: «Dəmir» — mənaca nisbi sifət.
🚫Tez-tez səhv

Sifəti feldən ayır: «qaçmaq», «getmək», «gəlmək» hərəkət bildirir (fel), «böyük», «isti», «ağıllı» isə əlamət bildirir (sifət).

🚫Tez-tez səhv

Quruluş və məna ayrı bölgülərdir: sadə/düzəltmə/mürəkkəb — quruluşca, əsli/nisbi — mənaca. Məsələn «əsli sifət həmişə düzəltmə olur» fikri yanlışdır.

⚠️Diqqət

Dərəcələri qarışdırma: azaltma əlaməti zəiflədir (sarımtıl, göyümtül), çoxaltma-şiddətləndirmə isə gücləndirir (qıpqırmızı, gömgöy, ən gözəl).

💡Qeyd

Sözdüzəldici şəkilçi varsa, sifət düzəltmədir: «duzlu» = duz+lu, «ağıllı» = ağıl+lı; «ağ», «isti» isə şəkilçisiz olduğu üçün sadədir.

Qaydalar

  1. 1Sifət əşyanın əlamətini, keyfiyyətini bildirir; NECƏ? NƏ CÜR? HANSI? suallarına cavab verir və adətən isimdən əvvəl gəlir: gözəl mənzərə.
  2. 2Quruluşca sifət üç növdür: sadə (gözəl), düzəltmə (duzlu, ağıllı), mürəkkəb (qırmızıyanaq, uzunsaç).
  3. 3Mənaca sifət iki növdür: əsli sifət əlaməti birbaşa bildirir (ağ, isti), nisbi sifət başqa əşya ilə əlaqə bildirir (dəmir qapı, daşlı yol).
  4. 4Sifətin dörd dərəcəsi var: adi (gözəl), azaltma (sarımtıl, gözəlcə), çoxaltma-şiddətləndirmə (ən gözəl, qıpqırmızı, gömgöy) və müqayisə.
  5. 5Sifət isimləşə (substantivləşə) bilər və cümlədə isim kimi işlənir: «Yaxşılar irəli çıxdı».

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq