Leksik və qrammatik şəkilçilər
Sözdüzəldici (leksik) və sözdəyişdirici (qrammatik) şəkilçilərin fərqi və funksiyası.
Azərbaycan dilində şəkilçilər iki növə ayrılır: leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər. Leksik şəkilçi sözə qoşularaq yeni leksik məna, yəni yeni söz yaradır.
Məsələn: «iş» sözünə -çi şəkilçisi qoşulanda «işçi» yeni sözü yaranır; eləcə də -lıq (dostluq), -lı (duzlu), -sız (susuz), -ıcı (alıcı), -daş (yoldaş) leksik şəkilçilərdir. Qrammatik şəkilçi isə yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını və ya başqa sözlərlə əlaqəsini dəyişir. Cəm (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım, -ın, -ı), hal (-ın, -a, -ı, -da, -dan), xəbərlik və şəxs şəkilçiləri qrammatik şəkilçilərdir; məsələn «kitab» sözündə -lar (kitablar) və -da (kitabda) qrammatik şəkilçilərdir. Əsas fərq budur: leksik şəkilçi yeni söz yaradır, qrammatik şəkilçi yalnız mövcud sözün formasını dəyişir. Bir sözdə həm leksik, həm də qrammatik şəkilçi ola bilər: «işçilər» sözündə -çi leksik, -lər qrammatik şəkilçidir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Leksik şəkilçi | Qrammatik şəkilçi |
|---|---|---|
| Funksiyası | Yeni söz yaradır | Söz dəyişdirir (yalnız formanı) |
| Sözdə yeri | Kökə yaxın | Sondadır |
| Nümunə | iş → işçi | kitab → kitablar |
| Növ | Şəkilçi | Nümunə |
|---|---|---|
| Cəm (kəmiyyət) | -lar/-lər | kitablar |
| Mənsubiyyət | -ım, -ın, -ı | kitabımız |
| Hal | -ın, -a, -ı, -da, -dan | evdən |
| Xəbərlik | -dır | çalışqandır |
- 1Sözü hissələrə ayır: iş (kök) + -çi + -lər.
- 2-çi-ni yoxla: «iş» → «işçi» yeni söz yaranır, deməli -çi leksik (sözdüzəldici) şəkilçidir.
- 3-lər-i yoxla: -lər yeni söz yaratmır, yalnız cəm formasını verir, deməli qrammatik şəkilçidir.
- 4Nəticə: «işçilər» sözündə həm leksik (-çi), həm də qrammatik (-lər) şəkilçi var.
- 1Sözü hissələrə ayır: duz (kök) + -lu + -lar + -ın.
- 2-lu-nu yoxla: «duz» → «duzlu» yeni söz yaranır, deməli -lu leksik şəkilçidir.
- 3-lar və -ın-ı yoxla: -lar cəm, -ın hal şəkilçisidir; yeni söz yaratmır, hər ikisi qrammatikdir.
- 4Nəticə: «duzluların»da 1 leksik (-lu), 2 qrammatik (-lar, -ın) şəkilçi var.
Hal şəkilçilərini (-da/-də, -dan/-dən) leksik saymaq səhvdir. Onlar yeni söz yaratmır, yalnız sözün halını dəyişir, deməli qrammatikdir: «evdə», «evdən».
Cəm şəkilçisi -lar/-lər ilə sözdüzəldici -lıq/-lik şəkilçisini qarışdırma: -lar/-lər yeni söz yaratmır (qrammatik), -lıq/-lik isə yeni söz düzəldir («dostluq»).
Növü tərsinə müəyyən etmə: yeni söz yaradan leksik, yalnız formanı dəyişən qrammatikdir. Mənsubiyyət (-ımız) və xəbərlik (-dır) də qrammatik şəkilçidir.
Şəkilçilərin düzülüşü sabitdir: əvvəl leksik (kökə yaxın), sonra qrammatik (sonda) gəlir — «işçilərimizdən» kimi.
Qaydalar
- 1Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi yeni leksik məna, yəni yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ıcı/-ici, -daş, -laş, -la/-lə.
- 2Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını və ya əlaqəsini dəyişir.
- 3Qrammatik şəkilçilərə cəm (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım, -ın, -ı), hal (-ın, -a, -ı, -da, -dan), xəbərlik (-dır) və şəxs şəkilçiləri aiddir.
- 4Bir sözdə həm leksik, həm qrammatik şəkilçi ola bilər; leksik şəkilçi kökə yaxın, qrammatik şəkilçi sondadır: işçilərdə (-çi leksik, -lər və -də qrammatik).
- 5Şəkilçinin növünü təyin etmək üçün soruşmaq lazımdır: o, yeni söz yaradır (leksik), yoxsa yalnız formanı dəyişir (qrammatik)?
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir