Söz yaradıcılığı
Morfoloji və sintaktik üsulla yeni sözlərin yaranması
Dildə yeni sözlər müxtəlif üsullarla yaranır; buna söz yaradıcılığı deyilir. Morfoloji üsulda sözə sözdüzəldici (leksik) şəkilçi artırılır və yeni söz düzəlir: iş→işçi, göz→gözlük, dost→dostluq. Bu üsul dilimizdə ən məhsuldar, ən çox işlənən üsuldur. Sintaktik üsulda iki müstəqil sözün birləşməsindən mürəkkəb söz yaranır: gün+əbaxan→günəbaxan, ot+biçən→otbiçən, ət+yeyən→ətyeyən. Leksik-semantik üsulda isə mövcud söz yeni məna qazanır, məcazlaşır. Düzəltmə sözdə bir kök və ən azı bir sözdüzəldici şəkilçi olur; mürəkkəb sözdə isə iki kök birləşir. Söz yaradıcılığı sayəsində dildə yeni sözlər — neologizmlər meydana çıxır.
Məsələn: «üzümçü» sözü «üzüm» kökünə «-çü» şəkilçisi artırılaraq morfoloji üsulla, «günəbaxan» sözü isə «gün» və «baxan» sözlərinin birləşməsindən sintaktik üsulla yaranıb.
Əsas terminlər
| Üsul | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Morfoloji üsul | Kökə sözdüzəldici (leksik) şəkilçi artırılır | iş→işçi, göz→gözlük, dost→dostluq |
| Sintaktik üsul | İki müstəqil söz birləşərək mürəkkəb söz yaradır | günəbaxan, otbiçən, dəmiryol |
| Leksik-semantik üsul | Mövcud söz yeni məna qazanır, məcazlaşır | söz yeni mənada işlənir |
| Növ | Quruluşu | Nümunə |
|---|---|---|
| Düzəltmə söz | Bir kök + sözdüzəldici şəkilçi | işçi, gözlük, dostluq |
| Mürəkkəb söz | İki kök (iki söz) birləşir | günəbaxan, otbiçən, dəmiryol |
- 1Kökü tap: Sözün kökü «üzüm»dür — müstəqil mənalı sözdür.
- 2Şəkilçini ayır: Kökə «-çü» sözdüzəldici şəkilçisi artırılıb: üzüm + -çü.
- 3Üsulu müəyyən et: Şəkilçi ilə yeni söz düzəldiyi üçün bu, morfoloji üsuldur. «Üzümçü» düzəltmə sözdür.
- 1Hissələrə böl: Söz iki müstəqil sözdən ibarətdir: «gün» və «baxan».
- 2Birləşməni gör: İki söz birləşərək tək söz yaradıb: gün + baxan → günəbaxan.
- 3Üsulu müəyyən et: İki kök birləşdiyi üçün bu, sintaktik üsuldur. «Günəbaxan» mürəkkəb sözdür.
Şəkilçili sözü mürəkkəb söz sanma: «işçi», «gözlük» tək kök + şəkilçidən ibarət düzəltmə sözlərdir, iki kökün birləşməsi (mürəkkəb söz) deyil.
«-lük», «-çü», «-lıq» kimi hissələri müstəqil söz hesab etmə: bunlar şəkilçidir. «Göz» və «lük» birləşməyib — «göz» kökünə «-lük» şəkilçisi artırılıb (morfoloji üsul).
Bütün şəkilçiləri sözdüzəldici sanma: «-lar» cəm, «-a» yönlük hal, «-um» mənsubiyyət şəkilçiləridir — yeni söz düzəltmir. Yalnız sözdüzəldici (leksik) şəkilçi yeni söz yaradır.
Üsulları qarışdırma: morfoloji üsulda kökə şəkilçi artırılır, sintaktik üsulda isə iki söz birləşir. «Sintaktik üsulda kökə şəkilçi artırılır» fikri səhvdir.
Qaydalar
- 1Söz yaradıcılığının əsas iki üsulu var: morfoloji (şəkilçi ilə) və sintaktik (sözlərin birləşməsi ilə).
- 2Morfoloji üsulda kökə sözdüzəldici (leksik) şəkilçi artırılır: iş→işçi, göz→gözlük, dost→dostluq.
- 3Sintaktik üsulda iki müstəqil sözün birləşməsindən mürəkkəb söz yaranır: günəbaxan, otbiçən, dəmiryol.
- 4Düzəltmə sözdə bir kök + sözdüzəldici şəkilçi olur; mürəkkəb sözdə iki kök birləşir.
- 5Morfoloji üsul dilimizdə ən məhsuldar üsuldur; məhsuldar şəkilçilərə -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li misal göstərmək olar.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir