az9-7.2· Fəsil 7: Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı· ~12 dəq

Sözün quruluşca növləri

Sadə, düzəltmə və mürəkkəb sözlər

Quruluşuna görə sözlər üç növə bölünür: sadə, düzəltmə və mürəkkəb. Sadə söz yalnız kökdən ibarətdir, onda sözdüzəldici (leksik) şəkilçi olmur: ev, su, gəl, kitab, dəniz. Diqqət: söz qrammatik şəkilçi (məsələn, cəm şəkilçisi -lar, -lər və ya hal şəkilçisi) qəbul etsə də, yenə sadə qalır, çünki qrammatik şəkilçi yeni söz yaratmır; məsələn, «evlər» sözü sadədir. Düzəltmə söz kök və sözdüzəldici (leksik) şəkilçidən ibarətdir, yəni şəkilçi yeni söz yaradır: iş+çi = işçi, göz+lük = gözlük, duz+lu = duzlu, uşaq+lıq = uşaqlıq. Mürəkkəb söz isə iki (və ya daha çox) müstəqil kökdən ibarət olur və bitişik, defislə və ya ayrı yazıla bilər: günəbaxan, dəvəquşu, otbiçən, ağacdələn, boşboğaz.

📌Nümunə

Məsələn: «su» sadə, «duzlu» düzəltmə, «günəbaxan» isə mürəkkəb sözdür.

Əsas terminlər

Sadə söz — Yalnız kökdən ibarət olan, sözdüzəldici (leksik) şəkilçisi olmayan söz: ev, su, gəl, kitab, dəniz.
Düzəltmə söz — Kök və sözdüzəldici (leksik) şəkilçidən ibarət, yəni şəkilçinin yeni söz yaratdığı söz: işçi, gözlük, duzlu, uşaqlıq.
Mürəkkəb söz — İki (və ya daha çox) müstəqil kökdən ibarət olan söz: günəbaxan, dəvəquşu, otbiçən, ağacdələn.
Sözdüzəldici (leksik) şəkilçi — Kökə artırılıb yeni söz yaradan şəkilçi; sözü düzəltmə edir: iş+çi = işçi, göz+lük = gözlük.
Qrammatik şəkilçi — Cəm (-lar, -lər), hal və bu kimi şəkilçilər; yeni söz yaratmır, ona görə sözü düzəltmə etmir: «evlər» yenə sadə qalır.
Kök — Sözün məna daşıyan əsas hissəsi; sadə sözdə bir kök, mürəkkəb sözdə iki müstəqil kök olur.
Sözün quruluşca növləri
NövQuruluşuNümunə
Sadəbir köksu, kitab, dəniz
Düzəltməkök + leksik şəkilçiişçi, gözlük, duzlu
Mürəkkəbiki kökgünəbaxan, otbiçən, dəvəquşu
Mürəkkəb sözün yazılışı
YazılışNümunə
Bitişikgülaçar
Defisləal-əlvan
Ayrıbeş illik
✎«gözlük» sözünün quruluşca təhlili
  1. 1Kökü tap: Sözün kökü «göz»dür, bir müstəqil kökdür.
  2. 2Şəkilçini yoxla: Kökə «-lük» sözdüzəldici (leksik) şəkilçisi artırılıb: göz + lük.
  3. 3Nəticə: Şəkilçi yeni söz yaratdığı üçün «gözlük» düzəltmə sözdür.
✎«dəvəquşu» sözünün quruluşca təhlili
  1. 1Köklərə ayır: Söz iki müstəqil kökə bölünür: dəvə + quşu.
  2. 2Müstəqilliyi yoxla: «dəvə» və «quşu» müstəqil sözlərdir; «dəv» və «əquşu» kimi bölgülər səhvdir.
  3. 3Nəticə: İki müstəqil kökdən ibarət olduğu üçün «dəvəquşu» mürəkkəb sözdür.
🚫Tez-tez səhv

«otbiçən»i düzəltmə sanma: o, iki müstəqil kökdən (ot + biçən) ibarət mürəkkəb sözdür; «duzlu» isə kök + şəkilçidir (duz + lu), ona görə düzəltmədir.

🚫Tez-tez səhv

İki kökdən ibarət söz düzəltmə yox, mürəkkəb adlanır; düzəltmə sözdə bir kök və sözdüzəldici şəkilçi olur.

⚠️Diqqət

Qrammatik (cəm, hal) şəkilçi sözü düzəltmə etmir: «evlər», «kitabı», «sular» yenə sadə qalır, çünki bu şəkilçilər yeni söz yaratmır.

💡Qeyd

Bir sözdə həm sözdüzəldici, həm qrammatik şəkilçi ola bilər: «işçilər» = iş + çi (leksik) + lər (qrammatik); belə söz düzəltmədir.

Qaydalar

  1. 1Sadə söz yalnız kökdən ibarətdir, sözdüzəldici (leksik) şəkilçisi yoxdur: ev, su, gəl, kitab, dəniz.
  2. 2Qrammatik şəkilçi (cəm, hal və s.) sözü düzəltmə etmir; «evlər», «kitabı» yenə sadə sözdür.
  3. 3Düzəltmə söz kök + sözdüzəldici (leksik) şəkilçidən ibarətdir: işçi, gözlük, duzlu, uşaqlıq.
  4. 4Mürəkkəb söz iki və ya daha çox müstəqil kökdən yaranır: günəbaxan, dəvəquşu, otbiçən, ağacdələn.
  5. 5Mürəkkəb söz bitişik (gülaçar), defislə (al-əlvan) və ya ayrı (beş illik) yazıla bilər.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq