Kök və şəkilçi
Sözün kökü, şəkilçi, leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər.
Sözün məna daşıyan, daha kiçik hissələrə bölünməyən əsas hissəsinə kök deyilir; kök şəkilçisiz də müstəqil işlənə bilir (ev, gül, yaz, işlə). Kökə artırılan, müstəqil mənası olmayan hissəyə isə şəkilçi deyilir (ev-lər, gül-çü, yaz-ı). Şəkilçilərin iki növü var: leksik və qrammatik şəkilçilər. Leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər kökə yeni məna verir və yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ış/-iş (məsələn: iş-çi, dost-luq, duz-lu). Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir: hal şəkilçiləri, kəmiyyət (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım/-ın) və xəbərlik (-dır) şəkilçiləri buna aiddir. Sözü tərkib hissələrinə ayırarkən əvvəlcə kök, sonra leksik, ən sonda qrammatik şəkilçi gəlir.
Məsələn: «işçilər» sözü iş (kök) + çi (leksik şəkilçi) + lər (qrammatik şəkilçi) hissələrindən ibarətdir. Beləliklə, leksik şəkilçi yeni söz, qrammatik şəkilçi isə sözün yeni formasını yaradır.
Əsas terminlər
| Cəhət | Kök | Şəkilçi |
|---|---|---|
| Məna | Müstəqil mənası var | Müstəqil mənası yoxdur |
| İşlənmə | Şəkilçisiz də işlənə bilir | Yalnız kökə artırılır |
| Bölünmə | Daha kiçik hissələrə bölünmür | Kökdən sonra gəlir |
| Nümunə | ev, gül, yaz, işlə | ev-lər, gül-çü, yaz-ı |
| Növ | Vəzifəsi | Nümunə |
|---|---|---|
| Leksik (sözdüzəldici) | Yeni söz yaradır | iş-çi, dost-luq, duz-lu |
| Qrammatik (sözdəyişdirici) | Sözün formasını dəyişir | ev-də, kitab-ı, ev-lər, kitab-ım |
- 1Kök: iş — sözün məna daşıyan əsas hissəsi
- 2Leksik şəkilçi: -çi — «iş» kökündən yeni söz («işçi») yaradır
- 3Qrammatik şəkilçi: -lər — kəmiyyət (cəm) bildirir, yeni söz yaratmır
- 4Sıra: iş + çi + lər: kök + leksik + qrammatik
- 1Kök: dost — şəkilçisiz işlənə bilən əsas hissə
- 2Leksik şəkilçi: -luğ — «dost» kökündən yeni söz («dostluq») yaradır
- 3Qrammatik şəkilçi: -umuz — mənsubiyyət (aidlik) bildirir
- 4Sıra: dost + luğ + umuz: kök + leksik + qrammatik
Düzəltmə sözü kök sanmayın: «işçi», «yazı», «gülüş», «dostluq» özü kök deyil — kök «iş», «yaz», «gül», «dost»dur, qalanı şəkilçidir.
-lar/-lər həmişə kəmiyyət şəkilçisi deyil: «qışlaq», «otlaq»da «-laq» yeni söz yaradan leksik şəkilçidir; yalnız «dağlar», «evlər»dəki kimi cəm bildirəndə qrammatikdir.
Şəkilçilərin növünü qarışdırmayın: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ış/-iş yeni söz yaradan leksikdir; hal, kəmiyyət, mənsubiyyət (-ım/-ın), xəbərlik (-dır) isə forma dəyişən qrammatikdir.
Sözü ayırarkən sıraya əməl edin: əvvəl kök, sonra leksik, ən sonda qrammatik şəkilçi (iş+çi+lər); şəkilçi heç vaxt kökdən əvvəl gəlmir.
Qaydalar
- 1Kök sözün məna daşıyan, bölünməyən əsas hissəsidir və şəkilçisiz işlənə bilir (ev, gül, yaz, işlə).
- 2Şəkilçi kökə artırılan, müstəqil mənası olmayan hissədir (ev-lər, gül-çü, yaz-ı).
- 3Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ış/-iş.
- 4Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır, sözün formasını dəyişir: hal, kəmiyyət (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım/-ın), xəbərlik (-dır).
- 5Sözün tərkibi belə ayrılır: kök + leksik şəkilçi(lər) + qrammatik şəkilçi(lər), məsələn: işçilər = iş + çi + lər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir