Nitq hissələrinin omonimliyi və sinonimliyi
Eyni yazılan müxtəlif nitq hissələri və bir-birini əvəz edən nitq hissələri.
Bəzi sözlər eyni yazılıb-deyilsə də, cümlədəki roluna görə müxtəlif nitq hissəsi olur — buna nitq hissələrinin omonimliyi deyilir.
Məsələn: «Qapının qabağı geniş idi» cümləsində «qabaq» isimdir; «Uşaq qabaq gəldi» cümləsində isə «qabaq» zərfdir. Eynilə əsas nitq hissəsi köməkçi nitq hissəsi ilə omonim ola bilər: «Dağın üstü qarlı idi» (isim «üst») — «Masanın üstündə kitab var» (qoşma «üstündə»). Hansı nitq hissəsi olduğunu təyin etmək üçün sözün suala cavab verib-vermədiyinə və cümlədəki vəzifəsinə baxmaq lazımdır. Nitq hissələrinin sinonimliyi isə müxtəlif nitq hissələrinin eyni məna çalarını bildirib bir-birini əvəz edə bilməsidir: qoşma ilə hal şəkilçisi («ev üçün» — «evə»), yaxud köməkçi sözlə şəkilçi bənzər vəzifə daşıya bilər. Beləliklə, omonimlik sözlərin eyni formada, lakin fərqli nitq hissəsi kimi işlənməsidir; sinonimlik isə fərqli vasitələrin yaxın məna daşımasıdır.
Əsas terminlər
| Söz | Cümlə | Nitq hissəsi |
|---|---|---|
| qabaq | Qapının qabağı geniş idi. | İsim |
| qabaq | Uşaq qabaq gəldi. | Zərf |
| üst | Dağın üstü qarlı idi. | İsim |
| üstündə | Masanın üstündə kitab var. | Qoşma |
| Vasitə 1 | Vasitə 2 | Yaxın məna |
|---|---|---|
| Qoşma «üçün» | Yönlük hal (-a/-ə) | ev üçün ≈ evə |
| Qoşma «ilə» | Alət (-la/-lə) | qələm ilə ≈ qələmlə |
- 1Sualı ver: Söz «necə? nə vaxt?» sualına cavab verir, xəbəri («getdi») izah edir.
- 2Nəticə: Burada «qabaq» hərəkətin tərzini bildirir — zərfdir (isim deyil).
- 1İki forma: «Ev üçün» qoşma ilə, «evə» isə yönlük hal şəkilçisi ilə düzəlib.
- 2Nəticə: Hər ikisi yaxın (məqsəd/istiqamət) məna daşıyır — bu, nitq hissələrinin sinonimliyidir.
Sözü təkbaşına deyil, cümlədəki roluna görə təyin et: «qabaq» bəzən isim, bəzən zərf olur — cümləyə bax.
«üst, alt, yan, ara» kimi sözlər tək işlənəndə isim, ismə qoşulub istiqamət bildirəndə qoşma ola bilər — omonimliyi qarışdırma.
Qoşma çox vaxt hal şəkilçisi ilə sinonim olur: «kitabla» ≈ «kitab ilə», «məktəbə» ≈ «məktəb üçün» kimi yaxın mənalar yarada bilər.
Qaydalar
- 1Eyni yazılan söz cümlədəki roluna görə müxtəlif nitq hissəsi ola bilər — bu, omonimlikdir.
- 2Nitq hissəsini təyin etmək üçün sözün cavab verdiyi suala və cümlədəki vəzifəsinə bax.
- 3Əsas nitq hissəsi köməkçi nitq hissəsi (qoşma, bağlayıcı, ədat) ilə omonim ola bilər.
- 4Müxtəlif nitq hissələri yaxın məna daşıyıb bir-birini əvəz edərsə, bu, sinonimlikdir.
- 5Qoşma ilə hal şəkilçisi çox vaxt sinonim olur: «ev üçün» ≈ «evə».
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir