Frazeoloji birləşmələr
Sabit birləşmələr, atalar sözləri və zərb-məsəllər
Frazeoloji birləşmə (sabit birləşmə) sözlərin məcazi mənada işlənən, bütöv bir məna verən sabit birləşməsidir. Onun ümumi mənası tərkibindəki ayrı-ayrı sözlərin mənasından fərqlənir: «ağzı köpüklənmək» sözlərin həqiqi mənası deyil, «çox hirslənmək» mənasını verir. Frazeoloji birləşmə sabitdir — onun sözlərini dəyişmək, başqa sözlə əvəz etmək və ya yerini dəyişmək olmaz. Sərbəst birləşmədən bununla fərqlənir: «qara daş» sərbəst birləşmədir (sözlər öz həqiqi mənasındadır), «qara gün» isə frazeoloji birləşmədir («çətin, ağır gün» mənasında). Atalar sözləri və zərb-məsəllər də sabit ifadələrdir; onlar xalq müdrikliyini, həyat təcrübəsini qısa və obrazlı şəkildə əks etdirir.
Məsələn: «ürəyi düşmək» = qorxmaq, «göz yummaq» = məhəl qoymamaq, «əl-ələ vermək» = birləşmək, «başını qatmaq» = yayındırmaq. Atalar sözünə nümunə: «Damcı-damcı göl olar» — yığılan kiçik şeylərin böyük nəticə verməsi deməkdir.
Əsas terminlər
| Frazeologizm | Mənası |
|---|---|
| ağzı köpüklənmək | çox hirslənmək |
| ürəyi düşmək | qorxmaq |
| göz yummaq | məhəl qoymamaq, görməzlikdən gəlmək |
| əl-ələ vermək | birləşmək, birlikdə çalışmaq |
| başını qatmaq | diqqəti yayındırmaq, oyalamaq |
| dilini dişləmək | susmaq, dediyindən peşman olmaq |
| qara gün | çətin, ağır gün |
| su kimi bilmək | çox yaxşı, əzbər bilmək |
| Əlamət | Sərbəst birləşmə | Frazeoloji birləşmə |
|---|---|---|
| Sözlərin mənası | həqiqi (qara daş) | məcazi (qara gün) |
| Ümumi məna | sözlərin cəmindən çıxır | bütöv, ayrı-ayrı sözlərdən asılı deyil |
| Sözləri dəyişmək | olar | olmaz (sabitdir) |
| Nümunə | isti çörək, qara daş | ağzı köpüklənmək, göz yummaq |
- 1Cümlə: «Müəllim şagirdin nöqsanına göz yumdu.»
- 2Həqiqi məna yoxla: Burada müəllim gözünü yumub yatmır — söz öz həqiqi mənasında işlənmir.
- 3Məcazi mənanı tap: İfadə bütöv, sabit məna verir: nöqsanı görməzlikdən gəlmək, məhəl qoymamaq.
- 4Nəticə: «Göz yummaq» frazeoloji birləşmədir; mənası: məhəl qoymamaq, görməzlikdən gəlmək.
- 1Sual: «qara gün» və «qara daş» — hansı frazeoloji, hansı sərbəstdir?
- 2«qara daş»: «Qara» həqiqi rəng, «daş» həqiqi əşyadır — sözlər öz mənasındadır, deməli sərbəst birləşmədir.
- 3«qara gün»: Söhbət rəngli gündən getmir; ifadə «çətin, ağır gün» məcazi mənasını verir — sabitdir, deməli frazeoloji birləşmədir.
- 4Nəticə: frazeoloji: «qara gün» — sərbəst: «qara daş».
«Qara gün»ü sərbəst birləşmə sanmaq səhvdir. «Qara daş» sərbəstdir (həqiqi rəng), «qara gün» isə frazeoloji birləşmədir («çətin gün») — burada «qara» məcazi mənadadır.
Frazeoloji birləşməni sözbəsöz, həqiqi mənada başa düşmə: «göz yummaq» yatmaq deyil, «ağzı köpüklənmək» su içmək deyil — bunlar bütöv, məcazi məna verir.
Eyni sözlü birləşmə cümləyə görə fərqlənir: «O, bu fikrindən əl çəkmədi» frazeolojidir, «Uşaq əlini stoldan çəkdi» isə həqiqi hərəkətdir — mənaya bax, sözlərə yox.
Mənaları qarışdırma: «ürəyi düşmək» = qorxmaq, «göz yummaq» = məhəl qoymamaq, «əl çəkmək» = imtina etmək. Bir sırada toplananda hamısının eyni mənaya yaxın olduğunu yoxla.
Qaydalar
- 1Frazeoloji birləşmə sözlərin məcazi, bütöv məna verən sabit birləşməsidir; mənası ayrı-ayrı sözlərdən asılı deyil (ağzı köpüklənmək = hirslənmək).
- 2Frazeoloji birləşmə sabitdir: sözləri dəyişmək, əvəz etmək və ya yerini dəyişmək olmaz.
- 3Sərbəst birləşmədə sözlər həqiqi mənada (qara daş), frazeoloji birləşmədə isə məcazi mənada (qara gün) işlənir.
- 4Atalar sözləri və zərb-məsəllər xalq müdrikliyini qısa, obrazlı şəkildə bildirən sabit ifadələrdir.
- 5Eyni mənanı verən frazeoloji birləşmələr sinonim ola bilər (qorxmaq: ürəyi düşmək, canı çıxmaq, bağrı yarılmaq).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir