Sinonim, antonim, omonim
Mənaca yaxın, əks və yazılışca eyni sözlər.
Leksikada sözlər arasında məna əlaqəsinə görə üç mühüm qrup ayrılır: sinonimlər, antonimlər və omonimlər. Sinonimlər yazılışı və səslənməsi müxtəlif, lakin mənaca bir-birinə yaxın olan sözlərdir; onlar birlikdə sinonim cərgəsi əmələ gətirir.
Məsələn: gözəl — göyçək — qəşəng; böyük — iri — nəhəng; çalışmaq — işləmək sözləri sinonimdir. Antonimlər bir-birinə əks (zidd) mənalı sözlərdir, məsələn: yaxşı — pis, böyük — kiçik, gecə — gündüz, sevinc — kədər, getmək — gəlmək. Omonimlər isə yazılışı və səslənməsi tamamilə eyni, lakin mənaları bir-biri ilə əlaqəsi olmayan, tamam fərqli sözlərdir; məsələn, «üz» sözü həm sifət, həm «üzmək» felinin kökü, həm də un məhsulu mənasında işlənir, «yaz» sözü isə həm fəsil, həm də «yazmaq» felidir. Omonimləri çoxmənalı sözlərdən fərqləndirmək lazımdır: çoxmənalı sözün mənaları arasında əlaqə olur, omonimlərin mənaları arasında isə heç bir əlaqə yoxdur. Bu sözlər nitqi zənginləşdirir və onların düzgün tanınması leksika bölməsinin əsas bacarıqlarındandır.
Əsas terminlər
| Anlayış | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Sinonim | Yazılışı müxtəlif, mənaca yaxın sözlər | gözəl — göyçək — qəşəng |
| Antonim | Bir-birinə əks (zidd) mənalı sözlər | gecə — gündüz |
| Omonim | Yazılışı eyni, mənaları tamam fərqli sözlər | «üz» (sifət) — «üz» (üzmək) |
| Söz | Mənalar arasında əlaqə | Növü |
|---|---|---|
| «üz» (sifət) — «üz» (üzmək) | Əlaqə yoxdur | Omonim |
| soyuq hava — soyuq baxış | Məcazi əlaqə var | Çoxmənalı söz |
| paltarın ətəyi — dağın ətəyi | «alt hissə» anlamı ilə bağlıdır | Çoxmənalı söz |
- 1Sözü müəyyən et: Hər iki cümlədə «üz» kökü işlənib, yazılışı eynidir.
- 2Mənaları tut: Birincidə «sifət», ikincidə «üzmək» feli — mənalar tamam fərqlidir.
- 3Əlaqəni yoxla: Mənalar arasında heç bir bağlılıq yoxdur.
- 4Nəticə: Bu sözlər omonimdir.
- 1Sözü müəyyən et: Hər iki cümlədə eyni «soyuq» sözü işlənib.
- 2Mənaları tut: Birincidə hərarət azlığı, ikincidə isə soyuq, laqeyd münasibət bildirir.
- 3Əlaqəni yoxla: Mənalar arasında məcazi əlaqə var.
- 4Nəticə: Mənalar bağlı olduğu üçün bu, omonim deyil, çoxmənalı sözdür.
Omonim ilə sinonimi qarışdırma: sinonimin yazılışı müxtəlif, mənası yaxındır; omonimin isə yazılışı eyni, mənaları tamam fərqlidir.
Omonim ilə çoxmənalı sözü ayır: omonimin mənaları arasında heç bir əlaqə yoxdur, çoxmənalı sözün mənaları isə bir-biri ilə bağlıdır («soyuq hava — soyuq baxış» çoxmənalıdır, omonim deyil).
Antonimi yaxın mənalı sözlə qarışdırma: «şadlıq, fərəh» sevincə yaxındır, onun antonimi deyil; «sevinc» sözünün antonimi «kədər»dir.
Antonim cütündə hər iki söz çox vaxt eyni nitq hissəsinə aid olur: «igid» (isim) — «titrəyər» (fel) antonim cütü təşkil etmir.
Qaydalar
- 1Sinonimlər yazılışca müxtəlif, mənaca yaxın sözlərdir və birlikdə sinonim cərgəsi yaradır (gözəl — göyçək — qəşəng).
- 2Antonimlər bir-birinə əks (zidd) mənalı sözlərdir (yaxşı — pis, gecə — gündüz, getmək — gəlmək).
- 3Omonimlər yazılışı və səslənməsi eyni, mənaları tamam fərqli sözlərdir (üz, yaz, sağ).
- 4Omonimlərin mənaları arasında əlaqə yoxdur; çoxmənalı sözün mənaları isə bir-biri ilə bağlıdır.
- 5Sinonim və antonim çox vaxt eyni nitq hissəsinə aid olur; antonimlərdə məna ziddiyyəti əsasdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir