Sözün leksik mənası
Leksik və qrammatik məna, həqiqi və məcazi məna, təkmənalı və çoxmənalı sözlər.
Sözün leksik mənası onun ifadə etdiyi anlayış, yəni lüğəti mənasıdır; qrammatik məna isə şəkilçilərlə və sözlər arasındakı əlaqələrlə yaranır. Sözün ilk yarandığı, əsas mənasına həqiqi məna, başqa bir əşya və ya əlamətə köçürülmüş mənasına isə məcazi məna deyilir.
Məsələn: «dəmir qapı» birləşməsində «dəmir» həqiqi, «dəmir iradə» birləşməsində isə məcazi mənadadır. Yalnız bir leksik mənası olan sözlərə təkmənalı sözlər deyilir; çox vaxt terminlər (fonetika, kimya, üçbucaq) təkmənalıdır. Bir neçə əlaqəli mənası olan sözlərə isə çoxmənalı sözlər deyilir: «baş» sözü həm bədən üzvünü, həm rəhbəri, həm də başlanğıcı bildirir. Çoxmənalılıq «dil», «göz», «ayaq», «qol» kimi sözlərdə də özünü göstərir. Sözlərin məcazi mənada işlənməsi metafora və metonimiya kimi yollarla baş verir.
Əsas terminlər
| Söz | Həqiqi məna | Məcazi məna |
|---|---|---|
| dəmir | «dəmir qapı» (real metal) | «dəmir iradə» (möhkəm) |
| qızıl | «qızıl üzük» (real metal) | «qızıl ürək» (köçürülmüş) |
| soyuq | «soyuq su» (hərarət) | «soyuq baxış» (biganə) |
| göz | «Onun gözləri ala-yaşıl idi» (bədən üzvü) | «Bulağın gözündən su axırdı» (su çıxan yer) |
| ayaq | «Onun ayağı ağrıyırdı» (bədən üzvü) | «Stolun ayağı qırılmışdı» (alt dayağı) |
| Növ | Mənaların sayı | Nümunələr |
|---|---|---|
| Təkmənalı | Yalnız bir leksik məna | fonetika, kimya, üçbucaq |
| Çoxmənalı | Bir neçə əlaqəli məna | baş, dil, göz, ayaq, qol |
- 1Əsas məna: «baş» sözünün əsas (həqiqi) mənası bədən üzvüdür: «Onun başı ağrıyırdı.»
- 2Cümlədəki işlənmə: Burada «baş» idarənin rəhbərini bildirir, bədən üzvünü deyil.
- 3Nəticə: Məna əsas anlayışdan başqasına köçürülüb, deməli məcazi mənadadır (rəhbər).
- 1Əsas məna: «düşmək» felinin həqiqi mənası fiziki hərəkətdir: «Kitab yerə düşdü.»
- 2Cümlədəki işlənmə: «Qiymətlər xeyli düşdü» cümləsində fiziki düşmə yoxdur; söz azalma mənasındadır.
- 3Nəticə: Məna köçürülüb, deməli fel burada məcazi mənada işlənmişdir.
«dəmir», «qızıl», «soyuq» kimi sözlər real əşya bildirəndə həqiqi, köçürülmüş əlamət bildirəndə məcazidir: «qızıl üzük» həqiqi, «qızıl ürək» məcazidir.
Çoxmənalı sözü omonimlə qarışdırma: çoxmənalı sözün mənaları bir-biri ilə əlaqəlidir, mənalar arasında heç bir əlaqə olmaması isə omonimliyə aiddir.
Termini (fonetika, kimya, üçbucaq) çoxmənalı sayma: terminlər çox vaxt təkmənalıdır, yalnız bir leksik mənası olur.
Leksik mənanı qrammatik mənadan ayır: sözün lüğətdə verilən mənası leksikdir, hal və ya cəm şəkilçisi ilə dəyişməsi isə qrammatik mənaya aiddir.
Qaydalar
- 1Leksik məna sözün ifadə etdiyi anlayışdır (lüğəti məna); qrammatik məna şəkilçi və əlaqələrlə yaranır.
- 2Həqiqi məna sözün əsas, ilkin mənasıdır (dəmir qapı); məcazi məna isə başqa anlayışa köçürülmüş mənadır (dəmir iradə, qızıl ürək).
- 3Təkmənalı sözün yalnız bir leksik mənası olur; bir çox termin (fonetika, üçbucaq) təkmənalıdır.
- 4Çoxmənalı sözün bir neçə əlaqəli mənası olur: baş, dil, göz, ayaq, qol.
- 5Məcazi məna metafora və metonimiya kimi yollarla yaranır və çox vaxt obrazlılıq, ekspressivlik bildirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir