Ahəng qanunu
Qalınlıq-incəlik və dodaqlanma ahəngi, şəkilçi seçimi.
Ahəng qanunu sözdə saitlərin bir-birini müəyyən ardıcıllıqla izləməsi qanunudur və iki növə ayrılır: qalınlıq-incəlik ahəngi və dodaqlanma ahəngi. Qalınlıq-incəlik ahənginə görə sözdə ya bütün saitlər qalın (a, ı, o, u), ya da bütün saitlər incə (e, ə, i, ö, ü) olur. Sözə qoşulan şəkilçilər də kökün son saitinə uyğunlaşır: kök qalındırsa qalın, incədirsə incə şəkilçi seçilir (məsələn, -lar/-lər, -dan/-dən, -da/-də). Dodaqlanma ahəngi qismən qüvvədədir: dodaqlanan saitdən (o, u, ö, ü) sonra şəkilçidə dodaqlanan sait gələ bilər (-um/-üm, -un/-ün). Bütün sözlər bu qanuna tabe olmur: alınma sözlər (kitab, kompüter, vəzifə), bəzi şəkilçilər (-gil, -dək, -kən, -mtıl) və mürəkkəb sözlər ahəng qanununu poza bilər.
Məsələn: «qapılar» sözündə bütün saitlər qalındır, «evlər» sözündə isə bütün saitlər incədir, bu sözlər ahəng qanununa tabedir; «kitab» sözü isə alınma olduğu üçün ahəng qanununa tabe deyil.
Əsas terminlər
| Hal | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Qalın + qalın | Sözdə bütün saitlər qalındır (a, ı, o, u) | «qapılar», «ulduzlar» |
| İncə + incə | Sözdə bütün saitlər incədir (e, ə, i, ö, ü) | «evlər», «səhərlər» |
| İstisna — alınma sözlər | Başqa dildən keçmiş söz ahəngə tabe olmur | «kitab», «kompüter», «telefon» |
| İstisna — bəzi şəkilçilər | Bəzi şəkilçilər dəyişmir, ahəngi poza bilər | «-gil», «-dək», «-kən», «-mtıl» |
| İstisna — mürəkkəb sözlər | Mürəkkəb sözdə ahəng pozula bilər | «günəbaxan» |
| Şəkilçi | Qalın variant | İncə variant |
|---|---|---|
| Cəm | -lar (dağlar) | -lər (evlər) |
| Çıxışlıq hal | -dan (yoldan) | -dən (kənddən) |
| Yerlik hal | -da (otaqda) | -də (kənddə) |
| Yiyəlik hal (dodaqlanan) | -un (quşun) | -ün (gözün) |
- 1Saitləri seç: Sözdəki saitlər: a, ı, a.
- 2Qalın yoxsa incə?: a, ı saitləri qalın saitlərdir (a, ı, o, u).
- 3Nəticə: Bütün saitlər qalındır — söz qalınlıq-incəlik ahənginə tabedir. Cəm şəkilçisi qalın variantdadır: -lar.
- 1Kökün son saitini tap: «göz» kökündə son sait ö-dür; ö incə və dodaqlanan saitdir (o, u, ö, ü).
- 2Şəkilçini seç: ö dodaqlanan olduğu üçün incə dodaqlanan variant gəlir: -ün.
- 3Nəticə: Düzgün forma «gözün»; «gözin» yanlışdır, çünki -in dodaqlanmayan variantdır.
Şəkilçi kökün ilk saitinə yox, son saitinə uyğunlaşır; ona görə əvvəlcə kökün son saitinə bax.
Dodaqlanan saiti (o, u, ö, ü) unutma: «quşın» yox «quşun», «gözin» yox «gözün»; dodaqlanan saitdən sonra dodaqlanan variant gəlir.
Qalın sözə incə, incə sözə qalın variant qoşma: «yoldən» yox «yoldan» (qalın), «kəndda» yox «kənddə» (incə).
Alınma sözlər (kitab, telefon, kompüter, vəzifə) və «-gil», «-dək», «-kən» kimi şəkilçilər ahəngə tabe deyil — onlarda pozulma normaldır.
Qaydalar
- 1Ahəng qanununun iki növü var: qalınlıq-incəlik ahəngi və dodaqlanma ahəngi.
- 2Qalınlıq-incəlik ahənginə görə sözdə bütün saitlər ya qalın (a, ı, o, u), ya da incə (e, ə, i, ö, ü) olur.
- 3Şəkilçi kökün son saitinə uyğunlaşır: -lar/-lər, -dan/-dən, -da/-də, -ın/-in/-un/-ün.
- 4Dodaqlanan saitdən (o, u, ö, ü) sonra şəkilçidə dodaqlanan sait gələ bilər: oxu-yur, gül-ür.
- 5Alınma sözlər (kitab, kompüter, vəzifə) və bəzi şəkilçilər (-gil, -dək, -kən, -mtıl) ahəng qanununa tabe deyil.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir